Εκδηλώσεις
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 43 - ΜΑΡΤΙΟΣ 2009 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 43 ΜΑΡΤΙΟΣ 2009
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
Η Αρχαία Αθήνα από
γυναικεία προοπτική
Γενική άποψη του χώρου της έκθεσης, όπου στο κέντρο δεσπόζει το µαρµάρινο αγαλµάτιο της Αθηνάς (πρώτο µισό 2ου αι. µ.Χ.), από το Αρχαιολογικό Μουσείο του Άργους

ΜΙΑ ΤΡΥΦΕΡΗ ΜΑΤΙΑ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ ΤΩΝ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΧΡΟΝΩΝ ΑΠΟ ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΡΙΧΝΕΙ Η ΕΚΘΕΣΗ ΜΕ ΤΙΤΛΟ «Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΙΣ ΛΑΤΡΕΙΕΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΓΙΟΡΤΕΣ ΤΗΣ ΚΛΑΣΙΚΗΣ ΑΘΗΝΑΣ» («WORSHIPING WOMEN: RITUAL AND REALITY IN CLASSICAL ATHENS»).

Η έκθεση πραγµατοποιείται έως τις 9 Μαΐου 2009 στο Ωνάσειο Πολιτιστικό Κέντρο στην Νέα Υόρκη σε συνεργασία µε το Υπουργείο Πολιτισµού και το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Ελλάδας.

Την έκθεση εγκαινίασαν στις 9 ∆εκεµβρίου 2008 ο υφυπουργός Εξωτερικών Θεόδωρος Κασσίµης και ο πρόεδρος του Ιδρύµατος Ωνάση Αντώνης Παπαδηµητρίου, παρουσία της εκπροσώπου του ΠΑ.ΣΟ.Κ, βουλευτού Μαριλίζας Ξενογιαννακοπούλου. Παρευρέθηκαν επίσης ο πρώην πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, ο πρώην γερουσιαστής Πωλ Σαρµπάνης, ο επικεφαλής της Νότιας ∆ιοίκησης των Η.Π.Α., ναύαρχος Τζέιµς Σταυρίδης, ο πρέσβης της Ελλάδας στην Αµερική Αλέξανδρος Μαλλιάς και ο µόνιµος αντιπρόσωπος της Ελλάδας στα Ηνωµένα Έθνη, πρέσβης Γιάννης Μουρίκης, οι γενικοί πρόξενοι της Ελλάδας Αγλαΐα Μπαλτά και της Κύπρου Ανδρέας Παναγιώτου, διευθυντές µουσείων της Ελλάδας, διευθυντές και επιµελητές ξένων µουσείων, καθώς και µέλη των ∆.Σ. του µητρικού και του θυγατρικού Ιδρύµατος Ωνάση. Παρέστησαν επίσης αξιωµατούχοι των ενόπλων δυνάµεων των Η.Π.Α., διπλωµάτες, εκπρόσωποι ελληνικών και διεθνών µέσων ενηµέρωσης, καθώς και προσωπικότητες της οµογένειας και του επιστηµονικού, του πολιτικού, του πολιτιστικού, του επιχειρηµατικού και του ναυτιλιακού κόσµου της Νέας Υόρκης.


Βασικός στόχος των δύο επιµελητών, του δρος Νίκου Καλτσά, διευθυντή του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, και του δρος Alan Shapiro, καθηγητή Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήµιο Johns Hopkins, είναι η αναθεώρηση µιας παλαιάς προκατάληψης: της άποψης, δηλαδή, ότι ο ρόλος της γυναίκας στην αρχαία αθηναϊκή κοινωνία ήταν σιωπηλός και παθητικός. Είναι αλήθεια ότι οι γυναίκες της Αρχαίας Αθήνας βίωναν υπερβολικούς ―µε τα σηµερινά δεδοµένα― περιορισµούς. Όπως όµως αποδεικνύουν τα εκθέµατα, κατείχαν σηµαντική θέση στον δηµόσιο βίο.

«Επιλέξαµε», εξήγησε ο Νίκος Καλτσάς, «µία µόνο πτυχή της ζωής της γυναίκας µε στόχο να την εξαντλήσουµε και να την παρουσιάσουµε διεξοδικά. Πρόκειται για την συµµετοχή της στην λατρεία, τις δραστηριότητες δηλαδή εκείνες που της έδιναν την δυνατότητα να βγει έξω από τον οίκο της και να ασχοληθεί µε ζητήµατα δηµόσια, µακριά από την φροντίδα των παιδιών και του συζύγου της.

Αριστερά: Μελανόµορφος κρατήρας (περ. 560 π.Χ.) κορινθιακού εργαστηρίου, ο οποίος εξιστορεί την περίφηµη σκηνή «Ελένης απαίτησις», µε τον Μενέλαο και τον Οδυσσέα να ηγούνται διπλωµατικής αποστολής στην Τροία ζητώντας την επιστροφή της Ελένης
∆εξιά: Ερυθρόµορφη κύλικα αττικού εργαστηρίου (470-450 π.Χ.), που παραπέµπει στην λατρεία της ∆ήµητρας, από την Κάπουα της Ιταλίας

»Μιλώντας για δηµόσια ζητήµατα, η σκέψη οδηγείται σε θέµατα που ενδεχοµένως αφορούσαν την διοίκηση της πόλης. ∆εν πρόκειται βέβαια για κάτι τέτοιο, αφού η γυναίκα δεν συµµετείχε ούτε στην Βουλή ούτε στα δικαστήρια ούτε, γενικά, σε θεσµούς οι οποίοι αφορούσαν την διακυβέρνηση της πόλης. Από την άλλη πλευρά, όµως, δεν θα πρέπει να ξεχνάµε ότι η θρησκεία ήταν ένα βασικό στοιχείο τόσο στον ιδιωτικό όσο και στον δηµόσιο βίο των Αρχαίων Ελλήνων, το οποίο συνδεόταν άµεσα µε την πόλη, την υπόστασή της και κυρίως την συνοχή της κοινωνίας.

»Μέσα από αυτό το πρίσµα, λοιπόν, µε την ενεργή και πολλές φορές αποκλειστική συµµετοχή της γυναίκας σε δρώµενα που είχαν σχέση µε την θρησκεία, την λατρεία και τις τελετουργίες, µπορούµε να πούµε ότι η συµµετοχή αλλά και η συµβολή της στα κοινά ήταν πολύ σηµαντική».

Στην θέση της γυναίκας ανά τους αιώνες, η οποία αποτέλεσε ανέκαθεν θέµα αντιπαραθέσεων και διενέξεων, αναφέρθηκε στην οµιλία του ο πρόεδρος του Ιδρύµατος, Αντώνης Παπαδηµητρίου, κατά την διάρκεια του επίσηµου δείπνου των εγκαινίων. «Η έκθεση καλείται να θυµίσει σε όλους µας ότι οι γυναίκες είναι, µέχρι κάποιο σηµείο, θεές, ηρωίδες, ιέρειες», σηµείωσε ο πρόεδρος του Ιδρύµατος. «Οι γυναίκες εµπλέκονται, περισσότερο από τους άνδρες, στον πολυετή κύκλο της ζωής. Όλες οι γυναίκες είναι, τελικά, υπεύθυνες για τους άνδρες που δηµιούργησαν ως µητέρες, ως σύζυγοι, ως αδελφές και ως κόρες.

Αριστερά: Παράσταση της Αρτέµιδος µε κύκνο σε λήκυθο αττικού εργαστηρίου (περ. 490 π.Χ.), από το Μουσείο Ερµιτάζ
Κέντρο: Ερυθρόµορφος αµφορέας µε παράσταση της Αθηνάς, αττικού εργαστηρίου (περ. 460 π.Χ.), από την Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας
∆εξιά: Τέσσερεις γυναίκες από τον θίασο του ∆ιονύσου, µε θύρσο, αυλό και δάδες, απεικονίζονται σε αυτή την ερυθρόµορφη στάµνο (περ. 450 π.Χ.), από το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης

»∆εν θα πρέπει να κρίνουµε παλαιότερες εποχές µε τα δεδοµένα των καιρών µας. Στην πραγµατικότητα, δεν θα πρέπει να κρίνουµε αβασάνιστα ούτε τους συγχρόνους µας από άλλους πολιτισµούς µε βάση τις δικές µας προκαταλήψεις. Εντούτοις, πρέπει και µπορούµε να διαµορφώσουµε µια συλλογική συνείδηση και δεν πρέπει να ανεχόµαστε την κραυγαλέα καταστρατήγηση των ανθρωπίνων δικαιωµάτων µόνο και µόνο επειδή προέρχεται από διαφορετικούς πολιτισµούς.

»Τι είναι αυτό που µας διδάσκει η Κλασική Αθήνα, όπως µπορούµε να διακρίνουµε στα εξαίσια εκθέµατα της έκθεσης και γενικά στην τέχνη και την λογοτεχνία που κληρονοµήσαµε; Έξι από τους δώδεκα θεούς του Ολύµπου ήταν γυναίκες. Την Αθηνά Νίκη, Πρόµαχο, Εργάνη διάλεξε ως θεά-προστάτιδά της η Αθήνα. Οι µισές από τις τραγωδίες και τις κωµωδίες που έχουν επιζήσει µέχρι τις ηµέρες µας φέρουν ονόµατα γυναικών ή/και έχουν χορούς αποτελούµενους από γυναίκες. Ο Έκτορας απευθύνεται στην Ανδροµάχη χωρίς ίχνος αισθήµατος ανωτερότητας. Στην παρατήρηση του Θεόφιλου «ἐκ γυναικὸς ἐρρύη τὰ φαῦλα» (τα χειρότερα προέρχονται από τις γυναίκες) η Κασσιανή απαντά «ἀλλὰ καὶ διὰ γυναικὸς πηγάζει τὰ κρείττω» (από τις γυναίκες, όµως, προέρχονται και τα καλύτερα), ως ίση και µε τρόπο χαλαρό, παρ’ όλο που ο Θεόφιλος ήταν αυτοκράτορας.

Αριστερά: Κεφαλή άρκτου (κοριτσιού αφιερωμένου στη θεά Αρτέμιδα) (350-300 π.Χ.), αττικού εργαστηρίου, από το Αρχαιολογικό Μουσείο της Βραυρώνας
Κέντρο: Ενεπίγραφη επιτύµβια στήλη της Νικοµάχης (360-350 π.Χ.), από το Αρχαιολογικό Μουσείο του Πειραιά
∆εξιά: Μαρµάρινο αγαλµάτιο της Αθηνάς, ύψους 85 εκατοστών (πρώτο µισό 2ου αι. µ.Χ.), από τις ανασκαφές της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής στο Άργος

»Τα ανωτέρω ουδόλως σηµαίνουν ότι οι γυναίκες δεν βρίσκονταν συχνά κατά το παρελθόν σε υποδεέστερη ή κατώτερη θέση. Όµως σε τέτοια θέση βρισκόταν και η πλειονότητα των ανδρών. Έτσι, το σαφές συµπέρασµα που προκύπτει από την όµορφη έκθεσή µας είναι ότι, τουλάχιστον στην Κλασική Αθήνα, οι γυναίκες απέλαυαν αν όχι ίσης, τουλάχιστον παρόµοιας θέσης µε αυτήν των ανδρών: συµµετέχοντας σε λειτουργίες και στην καθηµερινή ζωή, µοχθώντας µαζί µε τους άνδρες τους στα χωράφια και τα καταστήµατα, όπως εύγλωττα φαίνεται από τα χορικά της Λυσιστράτης, υφιστάµενες την ίδια µοίρα σε πόλεµο και ειρήνη».

Στην έκθεση περιλαµβάνονται 155 αρχαία αντικείµενα, από τα οποία 128 είναι ελληνικά, στην πλειονότητά τους από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, αλλά και από την Γ΄ Ε.Π.Κ.Α., το Επιγραφικό Μουσείο, το Μουσείο Πειραιά, το Μουσείο Μπενάκη, το Νέο Μουσείο Ακροπόλεως, αλλά και τα αρχαιολογικά µουσεία του Άργους, της Βραυρώνας και της Ελευσίνας. Είκοσι επτά σπουδαία αντικείµενα προέρχονται από ξένα µουσεία, όπως το Βρετανικό Μουσείο, το Μουσείο του Λούβρου, το Αρχαιολογικό Μουσείο της Φερράρας, το Μουσείο Shefton Ελληνικής Τέχνης και Αρχαιολογίας του Νιούκασλ, τα Κρατικά Μουσεία του Βερολίνου, τα Μουσεία του Βατικανού, την Βασιλική Βιβλιοθήκη του Βελγίου, την Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας, το Μουσείο Ερµιτάζ της Αγίας Πετρούπολης, αλλά και το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης και το Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστώνης.

Επάνω: Ο εκτελεστικός διευθυντής του θυγατρικού Ιδρύµατος Ωνάση στην Νέα Υόρκη, πρέσβης Λουκάς Τσίλας
Κέντρο: Η Μαριάννα Μόσχου, ο Στέφανος Ταµβάκης και ο Γεώργιος Μπαµπινιώτης, µέλη του ∆.Σ. του Ιδρύµατος Ωνάση, στα εγκαίνια της έκθεσης
Κάτω: Η Μαριλίζα Ξενογιαννακοπούλου, ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, ο Θεόδωρος Κασσίµης, ο επίσκοπος Μελόης κ. Θεόφιλος και ο Αντώνης Παπαδηµητρίου κατά την κοπή της κορδέλας των εγκαινίων

Τέσσερεις από τις θεές που δεν «διστάζουν» να παρέµβουν στα ανθρώπινα πράγµατα δεσπόζουν στην πρώτη ενότητα της έκθεσης: η Αθηνά, η Άρτεµις, η ∆ήµητρα και η Αφροδίτη. Πάνοπλη και ετοιµοπόλεµη, η Αθηνά εκπέµπει όλη την ένταση της προοπτικής της µάχης στο χάλκινο αγαλµατίδιο που προέρχεται από την Ακρόπολη των Αθηνών. Ταυτόχρονα, όµως, σε ερυθρόµορφο αµφορέα, η ίδια θεά απεικονίζεται µε ακουµπισµένα τα όπλα της καταγής, να σκύβει σκεπτική επάνω από την ανοικτή πινακίδα της, µε την γραφίδα στο χέρι, ως πρότυπο διανόησης και σοφίας. Πολυδιάστατη και εξίσου αµφιλεγόµενη, η Άρτεµις εµφανίζεται άλλοτε ως τολµηρή κυνηγός µε τόξο και βέλος, όπως στις ληκύθους της Ερέτριας και της Λοκρίδας, και άλλοτε ως «Πότνια θηρών» (κυρία των ζώων) µε έναν γοητευτικό κύκνο να τρώει από το χέρι της, στην λήκυθο από το Μουσείο Ερµιτάζ.

Πολλές από τις γιορτές που απευθύνονταν αποκλειστικά στις γυναίκες, όπως τα Θεσµοφόρια ή τα Στήνια, σχετίζονται µε την λατρεία της ∆ήµητρας. Μάλιστα, τα Θεσµοφόρια έδιναν την ευκαιρία στις γυναίκες να µείνουν εκτός σπιτιού επί τρία ολόκληρα µερόνυχτα, κατά τα τέλη Οκτωβρίου, όπως υπολογίζεται. Το άγαλµα της θεάς από την Αρχαία Αγορά των Αθηνών, φτιαγµένο από πεντελικό µάρµαρο, αλλά και οι εικόνες από τα Ελευσίνια Μυστήρια επάνω σε αγγεία και οι ανάγλυφες παραστάσεις της ∆ήµητρας και της Περσεφόνης αποτελούν ορισµένα µόνον από τα στοιχεία που εκφράζουν την σηµασία της λατρείας της θεάς-µητέρας της Γης στην καθηµερινή ζωή των γυναικών.

Προστάτιδα της οµορφιάς, του έρωτα και της γονιµότητας, η θεά Αφροδίτη αγκαλιάστηκε θερµά από τις γυναίκες της Αθήνας, µε αποτέλεσµα να πληµµυρίσουν την πόλη τους µε ιερά αφιερωµένα στην λατρεία της. Σπάνια εκθέµατα, όπως η ερυθρόµορφη πυξίδα από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών µε την Αφροδίτη καθισµένη και τους φτερωτούς Ερωτιδείς να πετούν παίζοντας µουσική, υµνούν την εξαιρετική οµορφιά της θεάς.

Η δεύτερη µεγάλη ενότητα έχει τίτλο «Ιέρειες» και εξετάζει τις γυναίκες ως ιέρειες σε µεγάλα και µικρότερα ιερά. Στα γλυπτά και στα αγγεία που υπάρχουν στην έκθεση, οι ιέρειες συνήθως εικονίζονται ως κλειδούχοι, ως φέρουσες δηλαδή τα κλειδιά του ναού ή άλλοτε το ξόανο κάποιας θεότητας. Στην υποενότητα «Επώνυµες ιέρειες», παρουσιάζονται µοναδικές ενεπίγραφες επιτύµβιες στήλες µε ονόµατα γνωστών ιερειών. Στην επιτύµβια στήλη της Νικοµάχης, η καθισµένη γυναικεία µορφή κρατάει το κύµβαλο, σύµβολο της Κυβέλης, ενώ στον εντυπωσιακό ερυθρόµορφο κρατήρα που αποδίδεται στον Κλεοφώντα η επιβλητική κεντρική µορφή της κανηφόρου αποδεικνύει την σηµαντική θέση των γυναικών στα λατρευτικά δρώµενα των ∆ελφών.

Επάνω: Ο πρέσβης της Ελλάδας στην Ουάσινγκτον Αλέξανδρος Μαλλιάς, ο Παύλος Ιωαννίδης, η Ελένη Παπαδηµητρίου, ο Απόστολος Ζαµπέλας, η Μαριάννα Μόσχου, η Άρτεµις Ταµβάκη και ο Γεώργιος Μπαµπινιώτης στην εκδήλωση των εγκαινίων
Κέντρο: Ο πρόεδρος του Ιδρύµατος κατά την διάρκεια της οµιλίας του στα εγκαίνια
Κάτω: Ο δρ Νίκος Καλτσάς ξεναγεί τους επισήµους και τους επισκέπτες της έκθεσης

Η τρίτη ενότητα, µε τίτλο «Γυναίκες και λατρεία», πραγµατεύεται την πρακτική της λατρείας των θεοτήτων, πολλά στοιχεία για την οποία αντλούµε από την µελέτη των αρχαιολογικών ευρηµάτων. Παραστάσεις µε σπονδές, δηλαδή την προσφορά στην θεότητα υγρού, νερού ή κρασιού, υπάρχουν πολλές, κυρίως στην αγγειογραφία. Μερικές φορές µάλιστα έχουµε παραστάσεις θεών, όπως είναι ο Απόλλωνας και η Άρτεµις, να σπένδουν, αποτελώντας έτσι το µοντέλο του τυπικού της σπονδής για τους θνητούς. Υπάρχουν επίσης παραστάσεις θυσίας, της αιµατηρής προσφοράς στον θεό, µε την σφαγή ενός ζώου, συνήθως βοδιού, κριαριού ή χοίρου. Ενώ η σπονδή παριστάνεται στα έργα τέχνης κατά την στιγµή της τέλεσής της, δεν ισχύει το ίδιο για την θυσία. Στην αρχαιοελληνική τέχνη δεν απεικονίζεται ποτέ η σφαγή του ζώου, αλλά συνήθως η ποµπή προς τον βωµό, η προετοιµασία της τελετής και τα πρόσωπα που συµµετέχουν σε αυτήν.

Στην επόµενη ενότητα παρουσιάζονται οι γιορτές των Αθηναίων και ο τρόπος µε τον οποίο συµµετείχαν σε αυτές, ενεργά ή κατεξοχήν, οι γυναίκες. Κορυφαία στιγµή για τις γυναίκες της Αθήνας ήταν τα Παναθήναια, η σηµαντικότερη και λαµπρότερη αθηναϊκή γιορτή, κατά την οποία γυναίκες ειδικά επιλεγµένες για να υπηρετήσουν την θεά, οι λεγόµενες εργαστίνες, ύφαιναν τον πέπλο της και στην κορύφωση της γιορτής έντυναν µε αυτόν το ξόανό της. Στην ποµπή των Παναθηναίων οι Αθηναίες συµµετείχαν επίσης ως κανηφόροι, ως υδριαφόροι, αλλά και µε διάφορες άλλες ιδιότητες.

Τα Αδώνεια γιορτάζονταν κάθε χρόνο και σχετίζονταν µε την λατρεία της Αφροδίτης και του αγαπηµένου της του Άδωνι. Ειδική µνεία γίνεται στις γιορτές που σχετίζονται µε τον ∆ιόνυσο, καθώς είναι ο µόνος αρσενικός θεός στις γιορτές και στα δρώµενα του οποίου η συµµετοχή των γυναικών ήταν ιδιαίτερα µεγάλη.

Η τελευταία ενότητα της έκθεσης, «Γυναίκες και ο κύκλος της ζωής», εξετάζει θέµατα που σχετίζονται µε την γέννηση, την ενηλικίωση, τον γάµο και τον θάνατο. Γλυπτά µικρών κοριτσιών, χάλκινα σκεύη, όπως ένας καθρέπτης και ένα µικρό κιβώτιο, καθώς και αγγεία µε σκηνές από την γαµήλια τελετουργία, αλλά και τον θρήνο και την επίσκεψη στον τάφο, ολοκληρώνουν την έκθεση.

Ο επιστηµονικός κατάλογος που καλύπτει όλες τις ενότητες µε γενικά κείµενα, γραµµένα από καταξιωµένους Έλληνες, Αµερικανούς και Ευρωπαίους αρχαιολόγους, αποτελεί το επιστέγασµα της προσφοράς του Ιδρύµατος Ωνάση στο αµερικανικό κοινό, τους οµογενείς και τους επισκέπτες του Ωνασείου Πολιτιστικού Κέντρου της Νέας Υόρκης.

22-27