Βιβλιοπαρουσίαση
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 43 - ΜΑΡΤΙΟΣ 2009 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 43 ΜΑΡΤΙΟΣ 2009
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !

Ν. Τσιρώνη κ.ά. (επιµ. έκδ.),
Το βιβλίο στο Βυζάντιο.
Βυζαντινή και µεταβυζαντινή βιβλιοδεσία.
Πρακτικά ∆ιεθνούς Συνεδρίου
(Αθήνα, 13-16 Οκτωβρίου 2005)
[Βιβλιοαµφιάστης, 3],
Αθήνα: Ελληνική Εταιρεία
Βιβλιοδεσίας, Ινστιτούτο
Βυζαντινών Ερευνών/Ε.Ι.Ε.,
Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο,
2008, σελ. xxxii + 485, εικ. 395.
ISBN: 978-960-87588-3-4

γράφει η
Γραµµατική Α. Κάρλα,
λέκτορας Κλασικής Φιλολογίας
του Πανεπιστηµίου Αθηνών

Η µελέτη
της βιβλιοδεσίας
ως ιστορικό τεκµήριο

Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί αισθητικά o τόµος µε την υψηλής ποιότητας βιβλιοδεσία. Στο αντίκρισµα αυτού του βιβλίου οι συνειρµοί µε βυζαντινούς κώδικες είναι αναπόφευκτοι, το ενδιαφέρον να το διαβάσει κανείς είναι έντονο και στο τέλος οι µεγάλες προσδοκίες που δηµιουργεί ικανοποιούνται και από το περιεχόµενο του τόµου. Πρόκειται για την δηµοσίευση πρακτικών ενός διεθνούς συνεδρίου µε θέµα την βυζαντινή και την µεταβυζαντινή βιβλιοδεσία. Η έκδοση αποτελεί τον τρίτο τόµο της σειράς για την ελληνική βιβλιοδεσία Βιβλιοαµφιάστης, την οποία επιµελείται εκδοτικά και τυπογραφικά ο Μπάµπης Λέγγας.

Ο τόµος αυτός, όπως πληροφορούµαστε στην «Εισαγωγή», σηµατοδοτεί την λήξη της πρώτης φάσης οµότιτλου ερευνητικού προγράµµατος που ξεκίνησε το 2002 µε επιστηµονική υπεύθυνη την Νίκη Τσιρώνη, µέλος του Συνδέσµου, η οποία είναι και η επιστηµονική επιµελήτρια του τόµου, σε συνεργασία µε την Αναστασία Λαζαρίδου και τον Μπάµπη Λέγγα. Τόσο το πρόγραµµα όσο και ο τόµος είναι προϊόντα συνεργασίας της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας (ΕΛ.Ε.ΒΙΒ.) µε το Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύµατος Ερευνών και το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο. Πρόκειται για ευρύτερο ερευνητικό πρόγραµµα σε ένα πεδίο που είχε µείνει εν πολλοίς ανεξερεύνητο ώς τώρα, τουλάχιστον στον επιστηµονικό χώρο. Απέφερε πλούσιους καρπούς, µεταξύ των οποίων η κατάρτιση ορολογίας για την βιβλιοδεσία, η δηµιουργία βάσεων δεδοµένων µε την υπάρχουσα βιβλιογραφία, καθώς και µε ορολογία, συλλογή χειρογράφων, απεικονίσεις σταχώσεων και συγκριτικό υλικό ιστορικών σταχώσεων.

Στην δίγλωσση εισαγωγή του βιβλίου (ελληνικά και αγγλικά) δίνονται σηµαντικές πληροφορίες για την πορεία του ερευνητικού προγράµµατος από το 2005 έως το 2008. Οι είκοσι πέντε εργασίες του τόµου θα µπορούσαν µεθοδολογικά να ενταχθούν σε δύο ευρύτερες κατηγορίες: σε θεωρητικές, που ασχολούνται µε θέµατα γενικά για την θέση του βιβλίου στην βυζαντινή κοινωνία και λογοτεχνία, και σε ειδικότερες, που επικεντρώνονται στην µελέτη πιο συγκεκριµένων θεµάτων.

Στις θεωρητικές εργασίες περιλαµβάνονται οι µελέτες του Αθανάσιου Μαρκόπουλου, για την δοµή του βυζαντινού σχολείου και ειδικότερα τον ρόλο του δασκάλου και των βιβλίων στην εκπαιδευτική διαδικασία (σελ. 1-13), του Γιώργου Θ. Καλόφωνου, µέλους του Συνδέσµου, για τα βιβλία που περιγράφουν όνειρα αλλά και για τα βιβλία που εµφανίζονταν µέσα στα όνειρα των Βυζαντινών (σελ. 15-24), της Μάγδας Παρχαρίδου-Αναγνώστου, για την εικονογραφία της βιβλιοφαγίας και τα εννοιολογικά της συµφραζόµενα (σελ. 25-42). Η δεύτερη ενότητα ξεκινά µε µια πολύ ενδιαφέρουσα µελέτη της Φεβρωνίας Νούσια (σελ. 43-62) αδηµοσίευτης ώς σήµερα συλλογής συνταγών για σκευασία µελανιού, κινναβάρεως, βαρζίου, καταστατού και κόλλησης χαρτιού, που βρίσκεται στον ελληνικό κώδικα 914 της Βατικανής Βιβλιοθήκης του 15ου αι. Ο Γιώργος Μπουδάλης εξετάζει µε εµβρίθεια ένα σηµείωµα από τον κώδικα 1110 της Μονής Ιβήρων του 18ου αι., από όπου αντλούνται πολύτιµες πληροφορίες για την διαδικασία της βιβλιοδεσίας και την ορολογία της εποχής αυτής (σελ. 63-76). Το άρθρο της Χριστίνας Μπάνου εξετάζει την βιβλιοδεσία ως στοιχείο της αισθητικής ταυτότητας και ταυτόχρονα ως µέσο προβολής των ελληνικών βιβλίων που τυπώθηκαν στην Ιταλία κατά τον 15ο και τον 16ο αι. (σελ. 77-90), ενώ η µελέτη της Μάχης Παΐζη-Αποστολοπούλου παρουσιάζει δύο παραδείγµατα χειρόγραφων βιβλίων (Vind. hist. gr. 47 και 48 και κώδικας Α΄ του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως) στα οποία οι σταχωτές των χειρογράφων έκαναν επεµβάσεις που αναστάτωσαν σχεδόν ανεπανόρθωτα την αρχική τους δοµή (σελ. 91-99). Η εργασία του ∆ηµήτρη Αποστολόπουλου προσφέρει παραδείγµατα σταχώσεων µε ενδιαφέρον υλικό για την ιστορία (15ος-19ος αι.) και αξιοποίησης του υλικού αυτού στην ιστορική έρευνα (σελ. 101-110), ενώ η µελέτη του Κωνσταντίνου Χούλη αναφέρεται στις δερµάτινες βυζαντινές σταχώσεις στις ελληνικές βιβλιοθήκες και στην έρευνα που έχει γίνει ώς τώρα, καθώς και προτείνει τον καθορισµό ενός προτύπου περιγραφής και σύνταξης λεξικού τεχνικών όρων (σελ. 111-123). Στις βυζαντινές βιβλιοδεσίες ελληνικών χειρογράφων στην Ισπανία (Εθνική Βιβλιοθήκη της Μαδρίτης και Μοναστήρι του Εσκοριάλ) και στην Ιταλία (Μαρκιανή Εθνική Βιβλιοθήκη) αναφέρονται αντίστοιχα τα άρθρα της Inmaculada Pérez Martίn (σελ. 125-162) και της Silvia Pugliese (σελ. 219-252), ενώ η έρευνα του Dickran Kouymjian εστιάζεται στις µεταβυζαντινές αρµενικές βιβλιοδεσίες και την σχέση τους µε την ελληνική παράδοση (σελ. 163-176). Οι µιµήσεις του ελληνικού τρόπου βιβλιοδεσίας, που αρχίζουν από την Ιταλία και γίνονται έπειτα δηµοφιλείς σε όλη την ∆υτική Ευρώπη αποτελούν το κεντρικό θέµα της µελέτης του Nicholas Pickwoad (σελ. 177-200), ενώ ο µεταλλικός διάκοσµος τριών βυζαντινών κωδίκων (Ευαγγέλιο ∆ιονυσίου 19· Τετραευάγγελο 149 της Μονής Σινά· Ευαγγέλιο Αγίου Σάββα 40 του Πατριαρχείου Ιεροσολύµων) ερευνάται διεξοδικά στο άρθρο του Παναγιώτη Βοκοτόπουλου (σελ. 201-218).

Μια ιδιαίτερη οµάδα βυζαντινής βιβλιοδεσίας στο Μοναστήρι του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στην Πάτµο εξετάζουν οι Stéphane Ipert και François Vinourd (σελ. 253-268), ενώ οι Paul Géhin και Matoula Kouroupou αναφέρονται σε βιβλιοδεσίες της παλαιολόγειας εποχής σε κώδικες του Οικουµενικού Πατριαρχείου (σελ. 269-286). Στην µελέτη του Απόστολου Σπανού επιχειρείται µια πρώτη γενική ταξινόµηση των σταχώσεων των ενενήντα πέντε βυζαντινών κωδίκων της Μονής Λειµώνος Λέσβου και παρουσιάζονται δύο οµάδες σταχώσεων, οι οποίες, βάσει διακοσµητικών και κατασκευαστικών στοιχείων, είναι δυνατόν να θεωρηθούν έργο ενός βιβλιοδετικού εργαστηρίου, µάλλον της Κωνσταντινούπολης, του 16ου αι. (σελ. 287-315).

Με την περιγραφή µιας οµάδας επτά σταχώσεων χειρογράφων που ανήκαν στο Μοναστήρι του Αγίου Νικολάου του Αναπαυσά των Μετεώρων ασχολείται στο άρθρο της η Annaclara Cataldi Palau (σελ. 317-342), ενώ οι βιβλιοδεσίες ελληνικών εντύπων του 16ου αι. στην Ελβετία από την συλλογή της Βιβλιοθήκης της Βουλής των Ελλήνων βρίσκονται στο επίκεντρο της έρευνας του Γιάννη Σκορδύλη (σελ. 343-367). Η ενδιαφέρουσα µελέτη του Ζήση Μελισσάκη εστιάζεται στις σταχώσεις και τους σταχωτές της Μονής Παντοκράτορος του Αγίου Όρους κατά τον 17ο και τον 18ο αι. (σελ. 369-406), ενώ στις αρχειακές βιβλιοδεσίες του 17ου-19ου αι. από την Αρχειακή Συλλογή Μυκόνου αναφέρεται η έρευνα της Αγγελικής Στασίνου (σελ. 407-420). Τις σχέσεις αργυροχοΐας και βιβλιοδεσίας στον χώρο του νοτιοανατολικού Αιγαίου τον 17ο αι. εξετάζει η Γιώτα Οικονοµάκη-Παπαδοπούλου (σελ. 421-438). Η Σοφία Γερογιώργη αναφέρεται στην συγκρότηση της συλλογής των βιβλίων µε µεταλλική στάχωση στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, παρουσιάζοντας σε κάθε περίπτωση ενδεικτικά παραδείγµατα (σελ. 439-450). Μια πολύ συνοπτική εισαγωγή στις βιβλιοδεσίες της Γενναδείου Βιβλιοθήκης αποτελεί το άρθρο της Maria Georgopoulou (σελ. 451-452). Οι βυζαντινές και µεταβυζαντινές βιβλιοδεσίες στην ίδια βιβλιοθήκη εξετάζονται στην µελέτη της Evangelia Tzanetatou µε πλούσιο εικονογραφικό υλικό (σελ. 453-480).

Ο τόµος κλείνει µε τα «Συµπεράσµατα» από τον Βασίλη Άτσαλο, που αφορούν ωστόσο όχι ειδικά τις µελέτες του τόµου, αλλά γενικότερα την διεξαγωγή του οµότιτλου συνεδρίου (σελ. 481-485). Εδώ επισηµαίνεται η βασική καινοτοµία του έργου αυτού: «η πρώτη φορά που οργανώνεται ένα Συνέδριο µε κεντρικό θέµα την ελληνική βιβλιοδεσία, η οποία µελετάται πολύπλευρα µε πλούσια επιµέρους θεµατική ποικιλία».

46-47