Βιβλιοπαρουσίαση
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 43 - ΜΑΡΤΙΟΣ 2009 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 43 ΜΑΡΤΙΟΣ 2009
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !

Πέδρο Ολάγια, Ελλάδος ελάσσων ιστορία. Μια ουµανιστική µατιά στην ταραγµένη ιστορία των Ελλήνων, µτφρ. Α. Βασώνη, πρόλογος Ν. Μοσχονά, Αθήνα: εκδ. Road, 2008, σελ. 405, εικόνες.
ISBN: 978-960-6920-17-1

Γράφει ο
Νίκος Ε. Καραπιδάκης,
καθηγητής Μεσαιωνικής
Ιστορίας του Ιονίου Πανεπιστηµίου

    Αποθέωση
    της κλασικής
    παιδείας και
    του ουµανισµού
Αλεξάνδρεια, σηµερινή Βιβλιοθήκη, από το κεφάλαιο «Αλεξάνδρεια 415»

Ένα υπέροχο έργο, σε µοναδική µετάφραση, συνδυασµός ξεχωριστών κειµένων και φωτογραφιών, που αφηγείται την ελληνική ιστορία από το 750 π.Χ. έως το 1955. Τόσο απλά. Και σε µια γεωγραφική ανάπτυξη που εκτείνεται από την Λισσαβώνα δυτικά έως την Ινδία και την Άλµα Άτα ανατολικά· από την Σαουδική Αραβία νότια έως το Μινσκ και την Μόσχα βόρεια. Μια νέα επίσκεψη στις ελληνικές, µε την ευρεία έννοια του όρου, ιστορικές αποτυπώσεις. Ένα βιβλίο που συµµετέχει τόσο στο ύφος του Ελληνικού Καλοκαιριού του Λακαριέρ όσο και στην παλαιότερη παράδοση του Νέου Ανάχαρση.

Πορτραίτο από τον «Επίλογο» του βιβλίου

Η µέθοδος του συγγραφέα συνίσταται στην αποσπασµατική επιλογή στιγµιότυπων αυτής της µακράς ιστορίας, που αποδίδονται, το καθένα, µε την ακρίβεια ενός λογοτεχνικού διηγήµατος και είναι ενταγµένα, µε όλες τις σηµαίνουσες λεπτοµέρειές τους, στο «πνεύµα» του καιρού τους. Το διαβάζω απολαµβάνοντας τα αποσπασµατικά ευρήµατά του και επιλέγοντας τυχαία ορισµένα από αυτά: έναν µεσήλικα αοιδό στην ακροθαλασσιά ―είναι ο Όµηρος―  την στιγµή που εµπνέεται το «νέο ποίηµα», την Ιλιάδα. Με δυο τρεις φράσεις µάς αποκαλύπτεται όλο το ποιητικό του σχέδιο: «[…] δεν θα χρειαστεί […] να διηγηθεί µια εκστρατεία από την αρχή ώς το τέλος. Θα αρκεστεί σε λίγες µέρες πριν από την άλωση της Τροίας και δεν θα σταθεί καν απαραίτητο να περιγράψει την πτώση». Μια υπέροχη συζήτηση µεταξύ του Σωκράτη και του Φαίδρου, στις όχθες του Ιλισού το 420 π.Χ., για την σωκρατική αντίφαση: αφενός, «[…] µια παρόρµηση θρησκευτική, φυσική […] που δεν υπόκειται σε δόγµατα […], που στηρίζεται αποκλειστικά στην συνείδηση»· και αφετέρου, «ο Σωκράτης θεωρεί φρόνιµο να λατρεύει ο καθένας τους θεούς σύµφωνα µε το τελετουργικό της πόλης του». Τον Μέγα Αλέξανδρο, κάπου στον άνω ρου του Ινδού ποταµού, το 327 π.Χ., να σκέφτεται ταραγµένος τα θύµατά του, τον Παρµενίωνα, τον Κλείτο, τον Καλλισθένη, όλους νεκρούς από δικές του ενέργειες. Τον Ερατοσθένη να µετρά, το 230 π.Χ., στην Αλεξάνδρεια, το µέγεθος του κόσµου. Την ερήµωση των πόλεων, όπως της Μαντίνειας στην Αρκαδία το 222 π.Χ., τις προδοσίες, τις υπαναχωρήσεις των πόλεων από τις διάφορες συµφωνίες τους. Τον Βασίλειο της Καισαρείας να στοχάζεται την σχέση χριστιανισµού και ελληνισµού. Την σύγκρουση Εκκλησίας και Κράτους, στα πρόσωπα του αυτοκράτορα Θεοδοσίου και του επισκόπου Μεδιολάνων Αµβροσίου, το 391. Τις ανακατατάξεις πληθυσµών στην Πελοπόννησο του 7ου µ.Χ. αιώνα. Τους λογίους αδελφούς Κύριλλο και Μεθόδιο, που µιλούν ελληνικά, λατινικά, σλάβικα, εβραϊκά, αραβικά, συριακά και άλλες ανατολικές γλώσσες. Την συζήτηση, για δογµατικά θέµατα, του ηγούµενου Νεκτάριου και του Γεωργίου Βαρδάνη, στο Οτράντο, το 1253. Τον Μέγα Μάγιστρο των Ιπποτών της Ρόδου, τον Χουάν Φερνάντεθ ντε Ερέδια, άρχοντα και στρατιώτη της χριστιανοσύνης σε όλους τους πολέµους, συλλέκτη χειρογράφων, µύστη της ελληνικής ιστορίας. Τον Ιανό Λάσκαρι στην αυλή του Λαυρεντίου του Μεγαλοπρεπούς. Τον απελευθερωµένο σκλάβο των Τούρκων Φραγκίσκο Γεωργίου που ζητά µια έµµισθη θέση στις γαλέρες του Ισπανού βασιλιά, το 1601. Τον θάνατο του Πατροκοσµά, του ιεροκήρυκα, το 1779. Τον Βασίλη τον Αρβανίτη, που έπνιξε την κυρα-Φροσύνη το 1801 στα Γιάννινα. Τους σφαγµένους στην Χίο το 1822. Την Καλλιρόη Παρρέν στην  Ύδρα του 1918. Τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης του 1943.

Αριστερά: Αθήνα, άποψη της Αγοράς από την Στοά του Αττάλου, από το κεφάλαιο «Αθήνα 86 π.Χ.»
Κέντρο: Χαρράν, ερείπια του Μεγάλου Τζαµιού, από το κεφάλαιο «Κάρρες-Χαρράν περ. 900»
∆εξιά: Από το κεφάλαιο «Αιγαίο Πέλαγος. Ακτές Ανατολικής Ιωνίας. περ. 750 π.Χ.»

Η µέθοδος της αποσπασµατικής επιλογής των στιγµιότυπων υποστηρίζεται από την διαρκή χρήση των πηγών, των ονοµάτων και των τοπωνυµίων που εισάγουν ευρηµατικά στο κλίµα και την ατµόσφαιρα της κάθε σκηνής: «Η Γερουσία της Ρώµης και ο ύπατος Τίτος Κοΐντιος Φλαµίνιος, ο στρατηγός της, αφού νίκησαν τον βασιλιά Φίλιππο και τους Μακεδόνες, κηρύσσουν ότι οι Κορίνθιοι, Λόκριοι, Φωκείς, Ευβοείς, Αχαιοί, Φθιώτες, Μαγνήσιοι, Θεσσαλοί και Περραιβοί θα ελευθερωθούν από τις ρωµαϊκές φρουρές, θα απαλλαχθούν από κάθε φόρο και δεν υπόκεινται παρά µόνο στους νόµους των πατρίδων τους». Στηρίζεται επίσης στην εκµετάλλευση τόσο των πρωτογενών όσο και των βιβλιογραφικών πηγών, τις οποίες ο συγγραφέας χρησιµοποιεί µε τρόπο ώστε να δίνονται κάθε φορά εκείνες οι λεπτοµέρειες που καθιστούν τις σκηνές ζωντανές και οικείες: «Στο φως του λυχναριού, σε µια άκρη του σιωπηλού, σκοτεινού δωµατίου, ο Ευσέβιος επανεξετάζει το εξονυχιστικό χειρόγραφο του Χρονικού του. Πριν λίγο πέρασε ο υπηρέτης του για να αφήσει επιπλέον λάδι και να ζητήσει την άδεια να αποσυρθεί για ύπνο».

Αριστερά: Κωνσταντινούπολη, θέση του αρχαίου ιππόδροµου, µε τον αιγυπτιακό οβελίσκο που κοσµούσε τον άξονα του στίβου, από το κεφάλαιο «Κωνσταντινούπολη 532»
∆εξιά: Τολέδο. Η πόλη και ο ποταµός Τάγος, από το κεφάλαιο «Τολέδο, Βασίλειο Λεόν και Καστίλης 1144»

Καταλαβαίνουµε ότι η άνεση µε την οποία χρησιµοποιούνται οι πηγές προϋποθέτει µεγάλη οικειότητα µε την ελληνική γλώσσα και όλα της τα στάδια, µε τους περισσότερους συγγραφείς της, καθώς και µε όλα της τα γλωσσικά επίπεδα. Η προαιώνια σχέση της ελληνικής µε την λατινική παιδεία (στην ευρύτερη αποδοχή της, που περιλαµβάνει και τις θυγατρικές της γλώσσες) είναι επίσης µία από τις προϋποθέσεις της στυλιστικής και της θεµατικής πληρότητας του έργου, όπως µπορεί να διαπιστώσει κανείς στο κεφάλαιο «Ρώµη 155 π.Χ.» και στην σκηνοθέτηση της εµφάνισης του Καρνεάδη, του Κριτόλαου και του ∆ιογένη ενώπιον της ρωµαϊκής Γερουσίας, εµφάνισης την οποία στηλιτεύει ο αυστηρός Κάτων ο Τιµητής, στηλιτεύοντας µαζί της και µια ορισµένη ελληνική παράδοση· όπως επίσης µπορεί να διαπιστώσει κανείς από την σκηνή µε τον Michel de Montaigne (Μονταίνιο) µπροστά στην λευκή σελίδα του να «θυµάται χειρονοµίες και λέξεις από τον αγαπηµένο του Πλούταρχο, τον Πλάτωνα, τον Αρίστωνα από την Χίο, τον Χίλωνα τον Λακεδαιµόνιο […]».

Αριστερά: Από το κεφάλαιο «Νυµφαίο της Μίεζας, Μακεδονία 339 π.Χ.»
Επάνω: Ο λόφος της Αγιά Σολούκ (Ayasoluk). H Βασιλική του Αγίου Ιωάννη και το κάστρο, από το κεφάλαιο «Αγιά Σολούκ 1331»
Κάτω: Σπάρτη, λείψανα της αρχαίας πόλης µέσα στους ελαιώνες, από το κεφάλαιο «Σπάρτη 1447»

Κοντολογίς, µια αποθέωση της κλασικής παιδείας και του ουµανισµού που δεσπόζουν σε µιαν άλλη διάρκεια και σε µιαν άλλη γεωγραφική έκταση από αυτήν που έχουµε συνηθίσει από πιο εξειδικευµένους φιλολόγους και ιστορικούς, οι οποίοι περιορίζονται, εξαιτίας της ειδικότητάς τους, στην Κλασική Αρχαιότητα, το Βυζάντιο ή τα Νεότερα Χρόνια. Ένα έργο που θα µπορούσαµε να εντάξουµε στην µακρά παράδοση της αισθητικής του «ελληνικού ταξιδιού», µε τούτη την διαφορά: ότι δεν πρόκειται για την ανακάλυψη της Αρχαίας Ελλάδας του Νέου Ανάχαρση, αλλά για την αναζήτηση του ελληνισµού σε όλη του την έκταση και σε όλες του τις αντιφάσεις. 

42-45