Ειδήσεις του ιδρύματος
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 42 - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2008 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 42 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2008
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
Έκθεση της
Συλλογής Βελιμέζη
στην Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας

ΕΚΘΕΣΗ ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΕ ΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΩΝΑΣΗ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΤΕΧΝΩΝ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗΣ ΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ, ΣΤΗΝ ΑΙΓΥΠΤΟ, ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΟΝΤΑΣ ΤΙΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΣΥΛΛΟΓΗΣ ΒΕΛΙΜΕΖΗ-ΜΑΡΓΑΡΙΤΗ, ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΔΩΡΙΣΑΝ ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΣΤΟ ΙΔΡΥΜΑ Ο ΑΙΜΙΛΙΟΣ ΚΑΙ Ο ΧΡΗΣΤΟΣ Φ. ΜΑΡΓΑΡΙΤΗΣ

Η έκθεση, με τίτλο «Approaching Heaven, with Icons from the Velimezis Collection», πραγματοποιήθηκε με την συνεργασία του Μουσείου Μπενάκη και της Συλλογής Ανθιβόλων Μακρή-Μαργαρίτη. Τα εγκαίνια της έκθεσης έγιναν στις 27 Νοεμβρίου 2008, με την ευκαιρία της έναρξης λειτουργίας του Κέντρου Ελληνιστικών Σπουδών, το οποίο χρηματοδοτούν από κοινού το Κοινωφελές Ίδρυμα Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης και το Βαρδινογιάννειο Ίδρυμα. Η έκθεση διήρκεσε έως τις 20 Δεκεμβρίου 2008.

Αριστερά επάνω: Τμήμα της έκθεσης της Συλλογής Βελιμέζη στο Κέντρο Τεχνών της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας
Αριστερά κάτω: Την κορδέλα των εγκαινίων της έκθεσης κόβουν ο Αντώνης Παπαδημητρίου, η Μαριάννα Βαρδινογιάννη, ο πατριάρχης Θεόδωρος Β΄ και ο Θεόδωρος Κασσίμης
Επάνω: Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, 96,5 x 69 εκ., 19ος αι.
Κάτω: Παναγία Οδηγήτρια 58,5 x 38,5 εκ., 19ος αι.

Αφιερωμένη στην μνήμη των Αλεξανδρινών Ελλήνων Αντώνη Μπενάκη (1873-1954) και Αιμίλιου Βελιμέζη (1902-1946), η έκθεση πραγματοποιήθηκε υπό την αιγίδα του Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας Κάρολου Παπούλια, της πρώτης κυρίας της Αιγύπτου Σούζαν Μουμπάρακ, καθώς και του πατριάρχη Αλεξανδρείας και πάσης Αφρικής Θεόδωρου Β΄.

Μέσα από τα πολύτιμα έργα της συλλογής, οι επισκέπτες της έκθεσης στην Αλεξάνδρεια μυήθηκαν στην μεταβυζαντινή θρησκευτική εκκλησιαστική τέχνη. Κατά θεματική και χρονολογική σειρά, παρουσιάστηκαν εικόνες, ανθίβολα (υποδείγματα ή προσχέδια για την αποτύπωση ή αναπαραγωγή ιερών εικόνων), ένα σπάνιο βημόθυρο και πολλά άλλα εκκλησιαστικά αντικείμενα. Την έκθεση συνόδευσε κατάλογος στην αραβική γλώσσα, ο οποίος περιλαμβάνει επιστημονικά κείμενα για την τέχνη της εικονογραφίας.

Ο Αιμίλιος Βελιμέζης άρχισε την συγκρότηση της συλλογής μεταβυζαντινών εικόνων στα χρόνια της συνεργασίας και της προσωπικής φιλίας του με τον Αντώνη Μπενάκη, τόσο στην Αλεξάνδρεια όσο και στην Αθήνα, από το 1934 έως το 1946. Από τα έργα της Συλλογής Βελιμέζη, τα οποία προέρχονται από διάφορες περιοχές της Ελλάδας και χρονολογούνται από τον 15ο έως τον 19ο αιώνα, ορισμένα αποτελούν επώνυμες δημιουργίες φημισμένων καλλιτεχνών. Ο Αιμίλιος Βελιμέζης δήλωσε την κατοχή τους στην Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων και ανέθεσε την φωτογράφισή τους στον Εμίλ Σεράφ (1905-1990), ενώ εργασίες συντήρησης ανέλαβε ο Δημήτριος Πελεκάσης (1881-1973). Η κατασκευή των πλαισίων έγινε από τους φημισμένους ξυλογλύπτες Πρίαμο Νικολαΐδη (1882-1942) και Νίκο Νικολαΐδη (1904-1986).

Σταυρός λιτανείας, 40 x 35 εκ.,
19ος αι.

Ο Αιμίλιος Βελιμέζης δώρισε επίσης εικόνες στο Μουσείο Μπενάκη, στους ιερούς ναούς του Αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτου και του Αγίου Αιμιλιανού στον Λόφο Σκουζέ, καθώς και σε κοινωφελή ιδρύματα. Το 1943, ανέθεσε στον βυζαντινολόγο Μανόλη Χατζηδάκη ―τον τότε διευθυντή του Μουσείου Μπενάκη― την μελέτη της Συλλογής. Ωστόσο, με τον αιφνίδιο θάνατο του Βελιμέζη, εν έτει 1946, το έργο αυτό διακόπηκε: αρκετές από τις εικόνες δεν φωτογραφήθηκαν, άλλες παρέμειναν χωρίς πλαίσια και, γενικότερα, η επιστημονική τους επεξεργασία έμεινε ημιτελής. Τιμώντας την μνήμη του, η μητέρα του Αιμίλιου Βελιμέζη και οι οικογένειες των αδελφών του δώρισαν στο Μουσείο Μπενάκη μερικές ακόμη εικόνες, τις οποίες επέλεξαν ο Αντώνης Μπενάκης και ο Μανόλης Χατζηδάκης. Συνολικά, δεκαέξι εικόνες από την Συλλογή έχουν δωριστεί στο Μουσείο.

Το 1991, το Μουσείο Μπενάκη έθεσε σε εφαρμογή ένα πρόγραμμα ανασυγκρότησης, συντήρησης και μελέτης της Συλλογής. Ξεκίνησε, έτσι, η νέα επιστημονική επεξεργασία της συλλογής, από την βυζαντινολόγο Νανώ Χατζηδάκη, στο πλαίσιο της οποίας, μάλιστα, αποκαλύφθηκε και μια πρώιμη δημιουργία του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου. Από το 1997 αρχίζει  το «Ταξίδι των Εικόνων», δηλαδή η περιοδεύουσα έκθεση με εικόνες της Συλλογής σε μεγάλα μουσεία και ιδρύματα της Ελλάδας και του εξωτερικού.

Όπως αναφέρει η καθηγήτρια Νανώ Χατζηδάκη στον κατάλογο της έκθεσης, «Οι εικόνες της Συλλογής αποτελούν ένα σημαντικό σύνολο, όπου αντιπροσωπεύονται οι τάσεις της τέχνης στην ελληνική επικράτεια μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους (1453). Οι παλαιότερες εικόνες ανήκουν σε εκλεκτά εργαστήρια ζωγράφων της βενετοκρατούμενης Κρήτης (15ος-16ος αι.), όπου η ζωγραφική των εικόνων γνώρισε μεγάλη άνθηση ως μορφή τέχνης. Η Παναγία Οδηγήτρια, η Παναγία Γλυκοφιλούσα του κύκλου του Ανδρέα Ρίτζου, η Κυριακή της Ορθοδοξίας, ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος και η εικόνα όπου εικονογραφούνται οι Είκοσι τέσσερεις Οίκοι του Ακάθιστου Ύμνου προς την Παναγία είναι από τα λαμπρότερα δείγματα των εργαστηρίων αυτών.

Αριστερά: Το Πάθος του Χριστού -- Πιετά με αγγέλους, 33,5 x 26,5 x 2,5 εκ., με το πλαίσιο 68,7 x 45 εκ., Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (El Greco), Κρήτη, 1566 (Λεπτομέρεια) 
Δεξιά: Oι είκοσι τέσσερεις Oίκοι του Ακάθιστου Ύμνου, 41 x 62,5 x 1,5 εκ., αρχές 16ου αι.

»Το σημαντικότερο έργο αυτής της περιόδου, αλλά και το σπουδαιότερο της Συλλογής, είναι η εικόνα με την μορφή μικρού αλταρίου το οποίο απεικονίζει την παράσταση Το Πάθος του Χριστού – Πιετά με αγγέλους, έργο δυτικού χαρακτήρα του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, που πραγματοποίησε ο καλλιτέχνης με την τεχνική των κρητικών εικόνων πριν από την αναχώρησή του από την  Κρήτη».

Ριπίδιο (Εξαπτέρυγο) με παράσταση του Αγ. Γεωργίου στην μία πλευρά και του Χριστού Μέγα Αρχιερέα στην άλλη, διάμετρος: 38 εκ., 19ος αι.

Τις ευχαριστίες του προς τον Αιμίλιο και τον Χρήστο Φ. Μαργαρίτη για την δωρεά τους, τον διευθυντή του Μουσείου Μπενάκη Άγγελο Δεληβορριά, τον Χρήστο Φ. Μαργαρίτη για την οργάνωση της έκθεσης, καθώς και τον διευθυντή της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας δρ Ισμαήλ Σεραγκελντίν, εκφράζει ο πρόεδρος του Ιδρύματος Ωνάση Αντώνης Παπαδημητρίου στον κατάλογο της έκθεσης. «Στο  Ίδρυμα Ωνάση», αναφέρει, «αισθανόμαστε όλοι μεγάλη ευχαρίστηση που η παρούσα έκθεση συνδυάζεται με την έναρξη λειτουργίας του Κέντρου Ελληνιστικών Σπουδών της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας. […] Αισθανόμαστε όμως και τιμή γιατί, έπειτα από δεκαοκτώ διεθνείς εκθέσεις στα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου, η έκθεση στην Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας συνιστά την πρώτη δημόσια εμφάνιση της Συλλογής Βελιμέζη-Μαργαρίτη μετά την μεταβίβασή της από τον κύριο Αιμίλιο Μαργαρίτη στο Ίδρυμά μας, ως δωρεά Μαργαρίτη. Η Συλλογή πρόκειται να στεγασθεί στην, υπό ανέγερση στην Αθήνα, Ωνάσειο Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών. Έτσι εγκατεστημένη δεν θα πάψει να ταξιδεύει, σε τακτά χρονικά διαστήματα, ανά την Υφήλιο».

«Τα έργα που σήμερα προσφέρονται στο ―κατά παράδοση― πολύ καλλιεργημένο αλεξανδρινό κοινό χαρακτηρίζονται από μια ιδιαιτερότητα», προσθέτει ο Αντώνης Παπαδημητρίου. «Δεν φιλοτεχνήθηκαν, τουλάχιστον τότε, για την αισθητική απόλαυση του δημιουργού και του θεατή τους. Είναι, κυρίως ειπείν, λατρευτικά αντικείμενα που προκαλούν τον σεβασμό μας· και την συγκίνησή μας. Ως τέτοια, όμως, είναι και φορείς ενός επιπλέον μηνύματος, που απορρέει, αφενός, από τον σκοπό στον οποίο τάχθηκαν και, αφετέρου, από την ίδια την τέχνη που συσσωματώνουν· και, εκ τρίτου, είναι τεκμήρια στοχασμού από την υποκείμενη φιλοσοφία του εσωτερικού τους μηνύματος».

Αριστερά: Η Προσκύνηση των Μάγων, 39 x 32 x 1,5 εκ., τέχνη Άγγελου Πιτζαμάνου, αρχές 16ου αι.
Κέντρο: Η Παναγία Γλυκοφιλούσα, 42,8 x 34,4 x 1,8 εκ., τέχνη Ανδρέα Ρίτζου, β΄ μισό 15ου αι.
Δεξιά: ­­Άγιος Ιάκωβος από το Επιστύλιο τέμπλου σε τρία κομμάτια, 30 x 27,5 x 3,8 εκ., 1627-28

«Η συλλογή, ως ανασυγκροτημένο σύνολο», σχολιάζει, τέλος, ο Άγγελος Δεληβορριάς, «εκφράζει τις αναζητήσεις μιας κρίσιμης εποχής, η οποία ανιχνεύει τα συστατικά στοιχεία του ελληνικού συνειδησιακού κόσμου και διερευνά τα προβλήματα της ελληνικής ταυτότητας. Δεν είναι τυχαίο ότι τα συλλεκτικά ενδιαφέροντα του Βελιμέζη άρχισαν να διαμορφώνονται μέσα στους κόλπους της ελληνικής παροικίας στην Αλεξάνδρεια, με την επίδραση των ιδεολογικών προσανατολισμών μιας από τις πλέον ταραγμένες περιόδους στην νεοελληνική ιστορία. […] Η «αναστήλωση» της συλλογής μάς μεταφέρει έτσι στο κλίμα μιας εποχής, κατά την οποία η ευλαβική περισυλλογή των εικαστικών μαρτυριών του παρελθόντος καθρεφτίζει την αγωνία της ελληνικής κοινωνίας για τον αυτοπροσδιορισμό της».

Credits φωτογραφιών: all4mat.gr

26-29