Ειδήσεις του ιδρύματος
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 42 - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2008 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 42 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2008
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
Η ΣΤΕΨΗ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ 
Ένα αριστούργημα του Γκρέκο
στην Ελλάδα



Γράφει η
Μαρίνα
Λαμπράκη-Πλάκα,

καθηγήτρια
Ιστορίας της
Τέχνης,
διευθύντρια
της Εθνικής
Πινακοθήκης

Το νέο απόκτημα του Ιδρύματος Ωνάση
εκτίθεται στην Εθνική Πινακοθήκη

Ένας σημαντικός πίνακας του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, του Ελ Γκρέκο, ένα αριστούργημα που συμπυκνώνει τα χαρακτηριστικά της πιο μεγάλης ωριμότητας του Κρητικού ζωγράφου, ήλθε να προστεθεί στα ευάριθμα έργα που φιλοξενεί η χώρα καταγωγής του. Ο πίνακας αγοράστηκε από το Κοινωφελές  Ίδρυμα Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης και προορίζεται για την Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών. Στο επιβλητικό αυτό μέγαρο που ανεγείρεται στην λεωφόρο Συγγρού, ο πίνακας θα εκτίθεται σε μόνιμη βάση μαζί με άλλα έργα της συλλογής. Η αξιέπαινη πρωτοβουλία ανήκει στον εμπνευσμένο και φιλότεχνο πρόεδρο του Ιδρύματος, τον κύριο Αντώνη Παπαδημητρίου. Η πρότασή του υιοθετήθηκε τόσο από τον αντιπρόεδρο, κύριο Ιωάννη Ιωαννίδη, όσο και από τα μέλη του Δ.Σ. του Ιδρύματος.

Η γενναία αυτή απόφαση εναρμονίζεται με την βούληση του αείμνηστου Στέλιου Παπαδημητρίου, ο οποίος είχε εκφράσει την επιθυμία να συγκεντρώσει έργα όχι μόνον Ελλήνων που αναγνωρίστηκαν διεθνώς, αλλά και έργα ξένων καλλιτεχνών που εμπνεύστηκαν από την Ελλάδα. Την επιθυμία αυτή πρόλαβε ο ίδιος να την κάνει πράξη, αγοράζοντας λίγο πριν από τον θάνατό του, από το μουσείο του γλύπτη Αντουάν Μπουρντέλ στο Παρίσι, δυο επιβλητικά αγάλματα, τα οποία κοσμούν ως δάνειον διαρκείας την πρόσοψη της Εθνικής Πινακοθήκης: τον Θνήσκοντα Κένταυρο και την Σαπφώ. Και το νέο απόκτημα του Ιδρύματος Ωνάση θα φιλοξενείται και θα εκτίθεται στην Εθνική Πινακοθήκη ως δάνειον διαρκείας μέχρι να βρει την οριστική του θέση στην Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών.

Στιγμιότυπο από την συνέντευξη Τύπου που παραχώρησαν η Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα και ο Αντώνης Παπαδημητρίου

Είναι όμως καιρός να γνωρίσουμε το έργο: πρόκειται για μια πρωτότυπη και γοητευτική σύνθεση που απεικονίζει την Στέψη της Θεοτόκου, ανήκει στην τελευταία δημιουργική και τεχνοτροπική περίοδο του Θεοτοκόπουλου (1603-1605) και βρίσκεται σε εξαιρετική κατάσταση. Ο πίνακας, που θεωρείται ομόφωνα από τους ειδικούς αυτόγραφο έργο του Κρητικού ζωγράφου, εκτέθηκε για πρώτη φορά στην μεγάλη έκθεση «Ελ Γκρέκο, ταυτότητα και μεταμόρφωση» (1999-2000) που συνοργάνωσαν η Εθνική Πινακοθήκη-Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτζου με τα μουσεία Τύσσεν-Μπορνεμίτσα και Πράδο στην Μαδρίτη, καθώς και το Παλάτσο ντέλλε Εσποζιτσιόνι στην Ρώμη. Το έργο παρουσιάστηκε μόνο στην Μαδρίτη. Ο αείμνηστος επιμελητής της έκθεσης και μεγάλος ειδικός του Γκρέκο, Χοσέ Αλβάρεζ Λοπέρα, ο οποίος χάθηκε πρόωρα εφέτος, γράφει στο σχετικό λήμμα του καταλόγου: «Η ποιότητα του έργου […] είναι εξαιρετικά υψηλή. Δεν εκτέθηκε ποτέ στην Ευρώπη και θεωρείται σχεδόν ομόθυμα ότι είναι μια προμελέτη για την ανάλογη σύνθεση του μοναστηριού του Ιγέσκας (Illescas)» που κοσμεί την αψίδα του ιερού του ναού. «Το ότι πρόκειται για προμελέτη», προσθέτει, «και όχι για αντίγραφο της σύνθεσης, ενισχύεται από το γεγονός ότι η πινελιά είναι πιο ελεύθερη και πιο δονούμενη από ό,τι στον πίνακα του Ιγέσκας». Ο ίδιος μελετητής, που συνέταξε αργότερα τον δίτομο επιστημονικό κατάλογο του Θεοτοκόπουλου, ταυτίζει τον πίνακα με το έργο που βρέθηκε στα κατάλοιπα του Γκρέκο, έχει τις ίδιες διαστάσεις (57 x 76,3 εκ.) και περιγράφεται από τον γιo του ζωγράφου, τον Χόρχε Μανουέλ, στον κατάλογο του 1614 ως «μικρός πίνακας οβάλ με θέμα την Στέψη της Θεοτόκου».

Η διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης αναλύει το έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου

Ο Γκρέκο είχε ζωγραφίσει άλλες δύο φορές το ίδιο θέμα, για την εκκλησία Ταλαβέρα λα Βιέχα (1591-1592) και για το παρεκκλήσιο του Αγίου Ιωσήφ στο Τολέδο (1597-1599). Και στις δύο περιπτώσεις, η Στέψη της Θεοτόκου που συνοδεύεται από Αποστόλους και Αγίους αποτελεί την επίστεψη του κεντρικού εικονοστασίου. Η σύνθεση, τόσο στον πίνακα του Ιδρύματος Ωνάση όσο και στο ανάλογο έργο της εκκλησίας του Ιγέσκας, περιορίζεται μόνο στα κεντρικά πρόσωπα που έχουν αποδοθεί με την γνώριμη τυπολογία του Γκρέκο. Οι εκφράσεις των ιερών προσώπων μεταφράζουν εύγλωττα τον μυσταγωγικό χαρακτήρα της σκηνής. Το οβάλ σχήμα και η οπτική γωνία από όπου βλέπουμε τις μορφές ―από κάτω προς τα πάνω― προσδιορίστηκαν από την θέση της τελικής σύνθεσης ψηλά στην αψίδα του ιερού. Η διάταξη των προσώπων μέσα στον χώρο δίνει την εντύπωση ότι τα βλέπουμε μέσα από έναν κοίλο οβάλ καθρέφτη που συμβολίζει τον ουράνιο θόλο, τελεστήριο των ιερών δρωμένων. Έτσι, η μορφή της Παναγίας, που καταλαμβάνει το κέντρο της σύνθεσης, είναι μικρότερη σε κλίμακα από τις επιβλητικές μορφές του Χριστού αριστερά και του Αιώνιου Πατέρα δεξιά. Αυτό εξηγεί και τον υπερβολικό όγκο των ιματίων τους, που συγχέονται με τα σύννεφα. Στις πτυχές τους μπλέκονται παιχνιδιάρικα χερουβείμ και αγγελούδια. Η Παναγία, με τα χέρια ενωμένα σε ευλαβική δέηση, στρέφει το βλέμμα προς τον ουρανό, προς το χρυσό στέμμα της Βασίλισσας των Ουρανών, με το οποίο ετοιμάζονται να την στέψουν ο Χριστός και ο Θεός. Τα βλέμματα και των τριών θείων πρωταγωνιστών της σκηνής συγκεντρώνονται στο ίδιο σημείο, μαγνητίζοντας και το βλέμμα του θεατή. Μέσα σε μια έκρηξη φωτός, η περιστερά του Αγίου Πνεύματος επιστέφει την σκηνή.

Η σύνθεση υπακούει στον κανόνα του «οργανωμένου σάλου» που χαρακτηρίζει τα τελευταία έργα του ζωγράφου. Μέσα στην «ταραχή» των ιματίων που κυματίζουν, των αγγέλων που μοιάζουν να εκτελούν έναν φρενήρη ουράνιο χορό, των ακτινών φωτός που σπαθίζουν τα σύννεφα, ο ζωγράφος επιβάλλει την τάξη υποτάσσοντας την σύνθεση σε μια νοητή, αλλά ζωγραφικά αισθητοποιημένη, εύδηλη γεωμετρία. Ευθείες και καμπύλες συνομιλούν προικίζοντας την εικόνα με τον ρυθμό τους, εξασφαλίζοντάς της μια ζυγισμένη ισορροπία.

Η σύνθεση οργανώνεται γύρω από έναν κεντρικό άξονα που ορίζεται από το Άγιο Πνεύμα, το στέμμα, το κεφάλι και τα ενωμένα χέρια της Παναγίας. Τα ιμάτια του Χριστού και του Ουράνιου Πατέρα σχηματίζουν δυο πλάγιες γραμμές που συναντούν τον κεντρικό άξονα πάνω στο γόνατο της Θεοτόκου, δημιουργώντας το ανεστραμμένο τρίγωνο που χαρίζει εκρηκτικό δυναμισμό στα τελευταία έργα του ζωγράφου. Οι καμπύλες που ξεκινούν από το ίδιο το οβάλ σχήμα του έργου τονίζονται από τα ιμάτια και τα νέφη στο κάτω μέρος της σύνθεσης και κορυφώνονται με τον ήπιο κυματισμό των βραχιόνων του Χριστού και του Θεού, που φέρουν το στέμμα. Και οι δυο τους κρατούν με το αριστερό χέρι ένα σκήπτρο που ταυτίζεται με μιαν άυλη ακτίνα φωτός.

Ο Αντώνης Παπαδημητρίου και, αριστερά, η Όλγα Μεντζαφού-Πολύζου, διευθύντρια συλλογών και μουσειολογικού προγραμματισμού της Εθνικής Πινακοθήκης

Ο πίνακας αποτελεί μια μαγευτική συμφωνία χρώματος και φωτός όπου κυριαρχούν τα μπλε του ιματίου της Παναγίας, ζωγραφισμένου ίσως με τον πολύτιμο λαζουρίτη (lapis lasuli), και δυο αποχρώσεις γαλάζιου-τυρκουάζ και γαλαζοπράσινου για τα ιμάτια των θεϊκών μορφών. Το λευκό ιμάτιο της επιβλητικής μορφής του Αιώνιου Πατέρα είναι ζωγραφισμένο με ιριδίζοντα λευκά που απορροφούν όλα τα χρώματα του περιβάλλοντος. Με κόκκινο καρμίνι έχουν ζωγραφιστεί οι χιτώνες της Παναγίας και του Χριστού. Το γαλάζιο βάθος συνομιλεί ζωηρά με το χρυσοκίτρινο φως που ακτινοβολεί γύρω από το Άγιο Πνεύμα, καθώς και με το χρυσό του στέμματος. Τα λευκά φώτα-αστραπές που ακροκαθίζουν πάνω στις πτυχές και στις ακμές ―τυπικό γνώρισμα της ώριμης τεχνοτροπίας του Γκρέκο― εντείνουν τον μυσταγωγικό χαρακτήρα αυτής της θεοφάνειας, υπενθυμίζοντας την βυζαντινή καταγωγή του ζωγράφου.

Η Ε. Χάρρις, στην μελέτη της του 1938 για τους πίνακες του Γκρέκο στο Ιγέσκας, παρατήρησε ότι όλος ο κύκλος της εικονογραφίας συνδέεται με τις αρετές και τον θρίαμβο της Βασίλισσας των Ουρανών. Αυτό υποδηλώνεται, σύμφωνα με την ιστορικό, από το Abecedario Virginal του Αντόνιο Ναβάρο, που δημοσιεύτηκε το 1604, ακριβώς την περίοδο που ο Γκρέκο εκτελούσε τον κύκλο του Ιγέσκας, και ήταν αφιερωμένο στην Παναγία του Ελέους του ομώνυμου μοναστηριού.

Η Στέψη της Θεοτόκου, το αριστούργημα του Γκρέκο, ανήκει πλέον στον ελληνικό λαό, που μπορεί από σήμερα να το επισκεφτεί και να το θαυμάσει στην Εθνική Πινακοθήκη. Μακάρι η εμπνευσμένη πρωτοβουλία του Ιδρύματος Ωνάση να βρει και άλλους μιμητές.

20-23