Διάλεξη
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 41 - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2008 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 41 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2008
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
Το Ενεργειακό Τρίγωνο
Ε.Ε. – ΝΑ Ευρώπη – Ρωσία:
Μπίζνες ή/και γεωπολιτική;

Του Φραντς
Λόταρ Άλτμαν,

οικονομολόγου,
διευθυντή του
βαλκανικού τμήματος
του Γερμανικού Ινστιτούτου
Μελετών Διεθνών Σχέσεων
και Ασφάλειας (SWP)

Στην Πράσινη Βίβλο της για την Ενεργειακή Πολιτική, τον Μάρτιο του 2006, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σημείωνε με έμφαση ότι ο κόσμος έχει εισέλθει σε μια νέα ενεργειακή εποχή, όπου η Ευρώπη καλείται να αντιμετωπίσει μια νέα πρόκληση: να χαράξει μια σφαιρική, κοινή ενεργειακή πολιτική, ενισχύοντας ταυτόχρονα την ποικιλότητα των μορφών ενέργειας, των χωρών προέλευσης της ενέργειας, καθώς και των οδών διαμετακόμισής της. Τον Ιούνιο του 2006, η σύνοδος κορυφής των ηγετών της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσέθετε ότι η ενεργειακή πολιτική θα πρέπει να υποστηριχθεί με όλα τα διαθέσιμα μέσα, περιλαμβανομένων της Κ.Ε.Π.Π.Α. και της Ε.Π.Α.Α., με ιδιαίτερη έμφαση στις στρατηγικές συνεργασίες με τις πιο σημαντικές χώρες που παράγουν, διαμετακομίζουν ή χρησιμοποιούν ενέργεια.

Ιδιαίτερο ρόλο στις προτεραιότητες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σε σχέση με την ανάγκη ύπαρξης ποικίλων μορφών ενέργειας κατέχει το φυσικό αέριο, του οποίου η σημασία θα αυξηθεί σημαντικά στο πλαίσιο του ενεργειακού μείγματος της E.E., καθώς τα επόμενα χρόνια αναμένεται σημαντική αύξηση στην ζήτηση του φυσικού αερίου τόσο για βιομηχανική όσο και για οικιακή χρήση, αλλά κυρίως για παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.

Σήμερα, η E.E. εισάγει φυσικό αέριο το οποίο καλύπτει περίπου το ήμισυ των αναγκών της. Από τις ποσότητες αυτές, περίπου οι μισές προέρχονται από την Ρωσία, ενώ οι υπόλοιπες από την Νορβηγία και την Αλγερία. Ωστόσο, σύμφωνα με πρόβλεψη του αυστριακού ενεργειακού ομίλου O.M.V., το 2030 η E.E. θα εξαρτάται κατά 80% από εισαγωγές για να καλύψει τις ανάγκες της σε φυσικό αέριο! Εάν αυτό επαληθευτεί, από πού θα προέλθουν οι πρόσθετες ποσότητες; Μόνο δύο εναλλακτικές λύσεις υπάρχουν: είτε θα αυξηθούν οι ποσότητες που εισάγει η E.E. από την Ρωσία ―πράγμα που θα σήμαινε αύξηση του ρωσικού μεριδίου στις κοινοτικές εισαγωγές αερίου και επομένως αύξηση του βαθμού εξάρτησης της E.E. από την Ρωσία― είτε, πάλι, θα αναζητηθούν νέες πηγές φυσικού αερίου.

Οι σχεδιαζόμενοι αγωγοί Ναμπούκο (κόκκινη διακεκομμένη γραμμή), South Stream (μαύρη  γραμμή) και Νότιας Ευρώπης (πράσινη διακεκομμένη γραμμή)

Ωστόσο, η ενεργειακή εξάρτηση μεταξύ Ρωσίας και Ευρώπης δεν είναι μονόπλευρη. Η Ευρώπη αποτελεί για την Ρωσία έναν σταθερό και αξιόπιστο πελάτη. Οι πωλήσεις της Gazprom προς την Ευρώπη αποτελούν το 65% των κερδών της επιχείρησης, ενώ αντιπροσωπεύουν μόνο το 35% των συνολικών ποσοτήτων που προμηθεύει ο ενεργειακός κολοσσός. Οι υπόλοιπες ποσότητες διατίθενται στην εγχώρια κατανάλωση και σε μικρότερης κλίμακας εξαγωγές προς άλλες χώρες! Η ταχύτατα αναπτυσσόμενη ρωσική οικονομία θα αυξήσει τις ενεργειακές ανάγκες της, πράγμα που ενδεχομένως θα έχει αρνητικές επιπτώσεις στις εξαγωγικές δυνατότητες της Ρωσίας και θα την αναγκάσει να αναζητήσει νέες πηγές φυσικού αερίου, ανταγωνιζόμενη, συνεπώς, την E.E.!

Από το 2002, η E.E. προσπαθεί να αποκτήσει πρόσβαση στα ενεργειακά αποθέματα της περιοχής της Κασπίας, της Κεντρικής Ασίας και της Μέσης Ανατολής. Στο πλαίσιο αυτό, η Νοτιοανατολική Ευρώπη αναγνωρίζεται ως σημαντική περιοχή και κέντρο διαμετακόμισης (transit). Όπως αποδείχθηκε, η E.E. και οι χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης έχουν σημαντικά κοινά συμφέροντα όσον αφορά την μελλοντική ενεργειακή τους ασφάλεια. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζει επίσης η προοπτική οικονομικής ανάμειξης της E.E. στον τομέα αυτόν. Ύστερα από πολύχρονες διαπραγματεύσεις και διαβουλεύσεις, στο πλαίσιο της «Διαδικασίας των Αθηνών» («Athens Process») υπεγράφη στις 25 Οκτωβρίου 2005 στην Αθήνα η Ιδρυτική Συνθήκη της Ενεργειακής Κοινότητας, η πρώτη πολυμερής συνθήκη στην νέα Νοτιοανατολική Ευρώπη μετά τις πολεμικές αναταραχές και τις αλλαγές της δεκαετίας του 1990. Οι συμβαλλόμενες πλευρές είναι, αφενός, η E.E. (περιλαμβανομένης, ασφαλώς, και της Ελλάδας) και, αφετέρου, οι εννέα χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης (η Αλβανία, η Βοσνία-Ερζεγοβίνη, η Βουλγαρία, η Κροατία, η Π.Γ.Δ.Μ., το Μαυροβούνιο, η Ρουμανία, η Σερβία, καθώς και το Κοσσυφοπέδιο υπό την διοίκηση της U.N.M.I.K.), ενώ η Τουρκία θα διαπραγματευθεί την ένταξή της μελλοντικά. Οι στόχοι της συμφωνίας είναι δύο: πρώτον, να εγκαθιδρυθεί μια κοινή, ενιαία αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, πράγμα που σημαίνει ότι οι χώρες της περιοχής θα υιοθετήσουν το κοινοτικό κεκτημένο στον ενεργειακό τομέα, επεκτείνοντας έτσι την κοινή ενεργειακή αγορά της E.E. στην Νοτιοανατολική Ευρώπη (κανόνες περιβαλλοντικής προστασίας, ανταγωνισμός, άνοιγμα αγορών, εγγυήσεις επενδύσεων και παρακολούθηση εφαρμογής κανονισμών). Αυτό θα συμβάλει στην εναρμόνιση των πολύ διαφορετικών κανονισμών και νομικών πλαισίων που ισχύουν σήμερα στην περιοχή και, κατ’ αυτόν τον τρόπο, θα ενισχύσει και θα διευκολύνει την απαραίτητη μελλοντική συνεργασία στον συγκεκριμένο τομέα.
Από την άποψη της E.E., ωστόσο, ακόμη πιο σημαντικός είναι ο δεύτερος στόχος της Συνθήκης, δηλαδή να προετοιμαστεί η Νοτιοανατολική Ευρώπη για τον προβλεπόμενο ρόλο της ως περιοχής διαμετακόμισης, από την οποία θα διέρχεται η ενέργεια από εναλλακτικούς παρόχους προς την Κεντρική και την Δυτική Ευρώπη, αλλά και προς την ίδια την Νοτιοανατολική Ευρώπη, μέσω της ανάπτυξης ενός δικτύου μεταφοράς και διανομής φυσικού αερίου από την περιοχή της Κασπίας και την Κεντρική Ασία.

Στιγμιότυπο από την διάλεξη του καθηγητή Άλτμαν που διοργάνωσε ο Σύνδεσμος Υποτρόφων

Τέσσερα εναλλακτικά σχέδια είχαν διαμορφωθεί έως πρόσφατα:

  • ο αγωγός Ναμπούκο (Τουρκία-Βουλγαρία-Ρουμανία-Ουγγαρία-Αυστρία)
  • ο αγωγός Κεντρικών Βαλκανίων (εναλλακτικός του Ναμπούκο: Τουρκία- Ελλάδα-Π.Γ.Δ.Μ.-Νότια Σερβία-Βοσνία Ερζεγοβίνη-Κροατία)
  • ο τερματικός σταθμός υγροποιημένου φυσικού αερίου στην βόρεια Δαλματία (νήσος Κρκ της Κροατίας, ενώ και η Σλοβενία έχει δείξει σχετικό ενδιαφέρον) και
  • ο λεγόμενος Ιταλικός Αγωγός (Τουρκία-Ελλάδα-Απουλία).

Προς το παρόν, στις (πολιτικές) συζητήσεις κυριαρχεί το σχέδιο για τον αγωγό Ναμπούκο, διότι η Gazprom, δηλαδή η  Μόσχα (εφόσον η Gazprom ελέγχεται κατά 51% από το ρωσικό κράτος!), αντιλαμβάνεται με δυσαρέσκεια ότι η υλοποίηση του σχεδίου θα θέσει σε κίνδυνο τις προσπάθειές της να αποκτήσει σχεδόν μονοπωλιακή θέση στην παροχή αερίου προς την E.E. και την Νοτιοανατολική Ευρώπη. Η Gazprom έχει κάνει σαφείς προσπάθειες όχι μόνο να ενισχύσει την θέση της στις κοινοτικές εισαγωγές αερίου, αλλά και να κυριαρχήσει στα εγχώρια ευρωπαϊκά δίκτυα διανομής, ιδίως δε της Αγγλίας, της Γερμανίας, της Ιταλίας και της Ελλάδας.

Υπάρχοντες και προβλεπόμενοι αγωγοί φυσικού αερίου από την Ανατολή προς την Ευρώπη

Το πρώτο ανταγωνιστικό προς τον Ναμπούκο σχέδιο ξεκίνησε με πρωτοβουλία της Gazprom τον Φεβρουάριο του 2006: επρόκειτο για έναν αγωγό που θα επέκτεινε τον ήδη υπάρχοντα αγωγό «Γαλάζιο Ρεύμα» («Blue Stream Line») μεταξύ νότιας Ρωσίας και βόρειας Τουρκίας (μέσω Μαύρης Θάλασσας) ―ο οποίος σήμερα δεν αξιοποιείται πλήρως― από την Άγκυρα μέσω της Βουλγαρίας και της Ρουμανίας ή της Σερβίας προς την Ουγγαρία. Αυτός ο Αγωγός Φυσικού Αερίου Νότιας Ευρώπης (South European Gas Pipeline) ή αλλιώς «επεκταθέν Γαλάζιο Ρεύμα» («extended Blue Stream») θα εξάγει στην αρχή αποκλειστικά και μόνο ρωσικό φυσικό αέριο. Ωστόσο, αργότερα, θα μπορεί να μεταφέρει και αέριο από την περιοχή της Κασπίας, αντί του ευρωπαϊκού αγωγού Ναμπούκο!

Τον Μάιο του 2007, ακολούθησε η νέα προσπάθεια της Μόσχας να υπονομεύσει το σχέδιο του ευρωπαϊκού Ναμπούκο. Στο Τουρκμένμπασι, ο Ρώσος πρόεδρος Πούτιν συναντήθηκε με τους Τουρκμένους και τους Καζάκους ομολόγους του με σκοπό την υπογραφή μιας διακήρυξης για τον εκσυγχρονισμό του παλαιού αγωγού αερίου που υπάρχει από το 1967 και για την κατασκευή νέου αγωγού, παράλληλου προς τον πρώτο, επίσης κατά μήκος της ανατολικής ακτής της Κασπίας Θάλασσας. Και οι δύο αγωγοί θα λειτουργούν υπό την εποπτεία της Gazprom. Οι εργασίες κατασκευής έχει προγραμματιστεί να ξεκινήσουν στα μέσα του 2008 και άρα θα ολοκληρωθούν νωρίτερα από τον αγωγό Ναμπούκο, ο οποίος προορίζεται επίσης να μεταφέρει αέριο από την Κεντρική Ασία!

Η τελευταία κίνηση αντιπερισπασμού από την Gazprom έγινε την άνοιξη του 2008, με την πρόταση για την κατασκευή του αγωγού «Νότιο Ρεύμα» («South Stream»), που θα ξεκινάει από την Μπερεγκόβαγια της νότιας Ρωσίας και μέσω της Μαύρης Θάλασσας θα εκτείνεται έως το βουλγαρικό λιμάνι της Βάρνας. Από εκεί προβλέπονται δύο επεκτάσεις: μια νοτιοδυτική προς την Ελλάδα και έπειτα προς την Νότια Ιταλία. και μια βορειοδυτική, μέσω της Σερβίας και της Ουγγαρίας, προς την Βόρεια Ιταλία (πιθανότατα μέσω της Κροατίας και της Σλοβενίας). Πάντως, και ο αγωγός «Νότιο Ρεύμα» προορίζεται να μεταφέρει αποκλειστικά ρωσικό φυσικό αέριο!

Ο καθηγητής Άλτμαν με τον Αντώνη Παπαδημητρίου

Υπ’ αυτές τις συνθήκες, έχει δημιουργηθεί κλίμα σκεπτικισμού στην E.E. σχετικά με το κατά πόσον υπάρχουν πιθανότητες υλοποίησης του σχεδίου Ναμπούκο. Οι Βρυξέλλες αναθέρμαναν τις προσπάθειες ολοκλήρωσης της προεργασίας, κυρίως όσον αφορά την δέσμευση των χωρών της Νοτιοανατολικής Ευρώπης ως προς το σχέδιο. Στο πλαίσιο των προσπαθειών της Ευρώπης για νέους παρόχους και δρόμους εισαγωγής, η Νοτιοανατολική Ευρώπη παραμένει η μόνη διαθέσιμη νέα πύλη εισόδου. Η Συνθήκη Ενεργειακής Κοινότητας (Energy Community Treaty) θα πρέπει να θεωρείται ότι αποτελεί το αποφασιστικό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση. Παρέχει στην Νοτιοανατολική Ευρώπη τεχνική και οικονομική υποστήριξη για τον απαιτούμενο εκσυγχρονισμό των ενεργειακών της δικτύων, ενώ παράλληλα ενισχύει τον απολύτως απαραίτητο σχεδιασμό της περιφερειακής ενεργειακής συνεργασίας. Τέλος, επιτρέπει την σύνδεση και την υπαγωγή της περιοχής στο ευρωπαϊκό ενεργειακό δίκτυο. Για την E.E., η Συνθήκη ανοίγει τον δρόμο για την μελλοντική τροφοδότησή της με φυσικό αέριο από τρεις περιοχές πλούσιες σε ενεργειακούς πόρους: την περιοχή της Κασπίας, την Κεντρική Ασία και την Μέση Ανατολή, περιλαμβανομένης της Αραβικής Χερσονήσου.

38-41