Βιβλιοπαρουσίαση
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 41 - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2008 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 41 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2008
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !

Γρηγόρης Λβόβιτς Αρς (έκδ.),
Η Ρωσία και τα πασαλίκια
Αλβανίας και Ηπείρου
1759-1831 – Έγγραφα ρωσικών
αρχείων,
μτφρ. Ιρίνα Σμυσλιάεβα,
Αθήνα: Ινστιτούτο
Νεοελληνικών Ερευνών –
Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών,
2007, σελ. 364.
ISBN: 960-7916-60-3

γράφει η
Θεοδώρα Γιαννίτση,
διδάκτωρ Ιστορικών Επιστημών
του Κρατικού Πανεπιστημίου Λομονόσοφ της Μόσχας,
διευθύντρια του Κέντρου Ελληνικού Πολιτισμού (Μόσχα)

Ο ρόλος της Ρωσίας στα νοτιοδυτικά Βαλκάνια κατά τον 18ο -19ο αιώνα
Η λίμνη και το φρούριο των Ιωαννίνων το 1820, από γκραβούρα της συλλογής Μαίρης Τσακελίδου

Το βιβλίο του καθηγητή Γρηγόρη Λβόβιτς Αρς Η Ρωσία και τα πασαλίκια Αλβανίας και Ηπείρου 1759-1831 – Έγγραφα ρωσικών αρχείων αναφέρεται σε όχι ευρύτερα γνωστές πτυχές των πολιτικών εξελίξεων της Ηπείρου και της Αλβανίας από το δεύτερο ήμισυ του 18ου έως τις αρχές του 19ου αι. Για πρώτη φορά, κτήμα της επιστημονικής κοινότητας και του αναγνωστικού κοινού καθίστανται εκατό έγγραφα της περιόδου 1759-1831, προερχόμενα κατά κύριο λόγο από το Αρχείο Εξωτερικής Πολιτικής της Ρωσικής Αυτοκρατορίας (Μόσχα), τα οποία, με τον τρόπο παρουσίασης, αποκωδικοποίησης και επεξήγησής τους, διαφωτίζουν παραμέτρους των σχέσεων της Ρωσικής Αυτοκρατορίας με τα πασαλίκια (ημιαυτόνομους κρατικούς σχηματισμούς) της Αλβανίας (Σκόδρας) και της Ηπείρου (Ιωαννίνων), σε συσχετισμό πάντα με την ανίχνευση ισορροπιών των δυνάμεων της εποχής στην περιοχή των Δυτικών Βαλκανίων.

Αναλυτικότερα, στο δεύτερο ήμισυ του 18ου αι., το στρατιωτικό-φεουδαρχικό σύστημα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας καταρρέει και η κεντρική εξουσία αποδυναμώνεται. Από αυτές τις συνθήκες δημιουργούνται δύο μεγάλοι κρατικοί σχηματισμοί, τα ημιανεξάρτητα πασαλίκια της Αλβανίας (Σκόδρας) και της Ηπείρου (Ιωαννίνων). Οι εν λόγω σχηματισμοί τελούν υπό την ηγεσία μουσουλμάνων αξιωματούχων, οι οποίοι επεκτείνουν την δικαιοδοσία τους όχι μόνο στην Αλβανία, αλλά και στο Κόσοβο, σε ευρύτερες περιοχές της Μακεδονίας και σε μεγάλα τμήματα του ελληνικού χώρου.

Το 1756, ο Μεχμέτ μπέης Μπουσατλής, απόγονος μίας από τις πιο πλούσιες και αρχοντικές τοπικές φεουδαλικές οικογένειες, καταλαμβάνει την εξουσία στην Σκόδρα (Σκούταρι), την σημαντικότερη πόλη της Βόρειας Αλβανίας. Η Πύλη αναγκάζεται να αναγνωρίσει την ανατροπή της εξουσίας και να εγκρίνει την απονομή του αξιώματος του πασά και του μουτεσερίφη στον Μεχμέτ μπέη. Με τον τρόπο αυτόν δημιουργείται το πασαλίκι της Σκόδρας, ένα αυτόνομο κρατικό μόρφωμα, το οποίο επί εβδομήντα πέντε χρόνια θα διοικήσουν μέλη της οικογένειας Μπουσατλή. 

Το 1787, την εξουσία στα Ιωάννινα καταλαμβάνει ο καταγόμενος από την Νότια Αλβανία φεουδάρχης Αλή Πασάς Τεπελενλής. Ο ίδιος, μέσα σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, καταφέρνει να ενισχύσει την εξουσία του και να την επεκτείνει σημαντικά σε εδάφη της Αλβανίας, της Ελλάδας και της Μακεδονίας, τα οποία και αποτέλεσαν το ημιανεξάρτητο πασαλίκι των Ιωαννίνων.

Ο Αλή Πασάς. Λεπτομέρεια από έγχρωμη λιθογραφία του Γάλλου ζωγράφου Léon Dupré (1819)

Αξίζει να σημειωθεί ότι πρόκειται για μια εποχή ιδιαίτερα έντονης πολιτικής κινητικότητας, αλλεπάλληλων διαβουλεύσεων, διπλωματικών παρασκηνίων, ενίσχυσης του ρόλου και της στρατιωτικής εμπλοκής της Ρωσίας στα Βαλκάνια (ρωσοτουρκικοί πόλεμοι 1768-1774, 1787-1792, 1806-1812, 1828-1829), επιδίωξης της Ρωσίας για διέξοδο προς την Μεσόγειο και έλεγχο των Στενών, ανάδειξης της Ρωσίας στην μοναδική προστάτιδα δύναμη των ορθόδοξων πληθυσμών της Βαλκανικής, ξεσπάσματος απελευθερωτικών κινημάτων των βαλκανικών λαών (επανάσταση Σερβίας και Ελλάδας, ανεξαρτησία Μαυροβουνίου), με συνέπεια να ασκείται έντονο διπλωματικό παιγνίδι μεταξύ των ηγεμόνων των δύο πασαλικίων και Ρώσων πρακτόρων και αξιωματούχων που οργώνουν την περιοχή για να εξασφαλίσουν επιρροή, δικαιώματα, προνόμια, κτήσεις και εδάφη. Το γεγονός αυτό αποτυπώνεται, καταγράφεται και, ακολούθως, αποκωδικοποιείται στην παρούσα έκδοση, υπό την επιμέλεια του καθηγητή  Γ. Λ. Αρς.

Συμφώνως προς τα ανωτέρω και καθαρώς αποσπασματικά, ως σταθμοί στην διαλεύκανση ισορροπιών καταστάσεων και δυνάμεων στην περιοχή των Βαλκανίων επί διάστημα 63 ετών (από το 1768 έως το 1831), αναφέρονται οι ρωσοτουρκικοί πόλεμοι των περιόδων 1768-1774 και 1787-1792, η ίδρυση της Ιονίου Πολιτείας υπό την προστασία της Ρωσίας το 1800, η εισβολή του Ναπολέοντα στην Ρωσία τον Ιούνιο του 1812, η μετέπειτα ήττα του, η ίδρυση της Ιεράς Συμμαχίας, η νέα τάξη πραγμάτων έπειτα από το Συνέδριο αυτής στην Λιουμπλιάνα λίγο μετά το ξέσπασμα των απελευθερωτικών κινημάτων του Θεόδωρου Βλαδιμηρέσκου και του Αλέξανδρου Υψηλάντη.

Το εν λόγω υλικό, που επιλέχθηκε από τον καθηγητή Γρηγόρη Αρς για δημοσίευση στην παρούσα έκδοση και θίγει σημαντικά ζητήματα των σχέσεων της Ρωσίας με τους χριστιανικούς πληθυσμούς της Αλβανίας και της Ηπείρου αναδεικνύοντας τον ρόλο της Ρωσίας στην περιοχή των Βαλκανίων, εντάσσεται στην ίδια θεματική ενότητα με την μελέτη του καθηγητή Αρς Η Αλβανία και η Ήπειρος στα τέλη του ΙΗ΄ και στις αρχές του ΙΘ΄ αιώνα, που είχε εκδοθεί το 1994 υπό την επιμέλεια του τότε διευθυντή του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, Βασίλη Παναγιωτόπουλου. Το παρόν βιβλίο εκδίδεται επίσης από το ίδιο Ινστιτούτο, υπό την διεύθυνση του καθηγητή Πασχάλη Κιτρομηλίδη και με χορηγία του Κοινωφελούς Ιδρύματος Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης. Αποτελεί,  αναμφίβολα, σημαντική συμβολή στον εμπλουτισμό των γνώσεών μας για πρόσωπα και καταστάσεις μιας πολυτάραχης περιόδου σε μια πολλάκις δοκιμασμένη περιοχή.

46-47