Βιβλιοπαρουσίαση
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 41 - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2008 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 41 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2008
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !

From the Land of the Labyrinth: Minoan Crete, 3000-1100 B.C. [Από την Γη του Λαβυρίνθου: Μινωική Κρήτη, 3000-1100 π.Χ.], Alexander S. Onassis Public Benefit Foundation (U.S.A.), 2008, Κατάλογος, σελ. 295, Essays [Δοκίμια], σελ. 175, εικονογράφηση, βιβλιογραφία.
ISBN: 978-0-9776518-2-1

Γράφει η
Καλλιόπη Χρηστοφή

     Η Γη του
Λαβυρίνθου
     μέσα από τον
     κατάλογο της
     έκθεσης στην
     Νέα Υόρκη

Το «Μωσαϊκό της Πόλεως», πλακίδια από φαγεντιανή που απεικονίζουν προσόψεις διώροφων και τριώροφων σπιτιών, Ανάκτορο Κνωσού (περ. 1600-1500 π.Χ.), Α.Μ.Η.

Στην αρχή του εικοστού αιώνα, οι ανασκαφές του σερ Άρθουρ Έβανς στην Κνωσό έφεραν στο φως έναν λαμπρό πολιτισμό, που άνθησε κατά την τρίτη και την δεύτερη χιλιετία π.Χ. και ονομάστηκε από τον ίδιο τον ανασκαφέα «Μινωικός», από τον μυθικό βασιλιά της Κρήτης και ηγεμόνα της Κνωσού, Μίνωα. Τον πολιτισμό αυτόν, της μινωικής Κρήτης, παρουσίασε στο αμερικανικό κοινό η έκθεση «Από την Γη του Λαβυρίνθου: Μινωική Κρήτη, 3000-1100 π.Χ.», την οποία διοργάνωσε το θυγατρικό Κοινωφελές ΄Ιδρυμα Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης στην Νέα Υόρκη (14 Απριλίου -13 Σεπτεμβρίου 2008).

Ο κατάλογος της έκθεσης περιλαμβάνει 281 αντιπροσωπευτικά έργα, επιλεγμένα από τις μόνιμες συλλογές των κρητικών αρχαιολογικών μουσείων. Ένδεκα ενότητες, τις οποίες υπογράφουν έγκριτοι ερευνητές, συγκροτούν τον κατάλογο των αντικειμένων. Κάθε ενότητα αποτελείται από γενικό εισαγωγικό κείμενο το οποίο έχει την μορφή εισήγησης, ακολουθεί το εποπτικό υλικό των εκθεμάτων με την μορφή καλά επεξεργασμένου λήμματος και λειτουργεί ως τεκμηρίωση των εισηγήσεων που προηγήθηκαν.

«Θεά των όφεων», ειδώλιο από φαγεντιανή, Ανάκτορο Κνωσού, ιερά θησαυροφυλάκια (περ. 1600 π.Χ.), Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου (Α.Μ.Η.)

Ο κατάλογος των εκθεμάτων συνοδεύεται από τα Δοκίμια, έναν ξεχωριστό τόμο με άρθρα για τα σημαντικότερα κεφάλαια της Μινωικής Αρχαιολογίας, συγγραφείς των οποίων είναι διαπρεπείς αρχαιολόγοι-ερευνητές του εν λόγω κλάδου. Το χρονολογικό και το θεματικό πλαίσιο των προσεγγίσεων που επιχειρούνται στην συνέχεια τίθενται στο πυκνό σε περιεχόμενο εισαγωγικό σημείωμα της οργανωτικής και επιστημονικής επιτροπής.

Περί το 1900 π.Χ., μεγάλα ανακτορικά κέντρα αναπτύσσονται στην Κνωσό, την Φαιστό και τα Μάλια. Η γραφειοκρατική οργάνωση θα καθιερώσει δύο συστήματα γραφής, τα μινωικά ιερογλυφικά και την Γραμμική Γραφή Α΄, παράλληλα με την σφράγιση από σφραγίδες και δακτυλίδια.

Η καταστροφή των πρώτων ανακτόρων γύρω στο 1700 π.Χ. σηματοδοτεί την αφετηρία μιας νέας μεγάλης εποχής, της Νεοανακτορικής, κατά την οποία ο πολιτισμός έφτασε στο απόγειό του. Μεγαλύτερα και επιβλητικότερα ανάκτορα κτίζονται, η θρησκεία μορφοποιείται σε οργανωμένο σύστημα ανακτορικής-οικιακής και υπαίθριας λατρείας. Τα αριστουργήματα των μινωικών εργαστηρίων ταξιδεύουν σε όλον τον αιγαιακό και τον μεσογειακό χώρο, όπου είχε ιδρυθεί ένα δίκτυο μινωικών εμπορικών σταθμών. Η Μινωική Ειρήνη (Pax Minoica) και η Μινωική Θαλασσοκρατορία αντανακλούν την ισχύ του μινωικού κόσμου κατά την περίοδο της μεγάλης ακμής.

Η μινωική Κρήτη, αν και δέχεται καίριο πλήγμα από την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας περί το 1530 π.Χ., συνεχίζει μέχρι το 1450 π.Χ., οπότε και επέρχεται γενική καταστροφή των μινωικών κέντρων, οικισμών και επαύλεων. Η μινωική παρουσία παύει στο Αιγαίο και στην Ανατολή, οι «Kaptara» των πινακίδων από το Μάρι της Μεσοποταμίας ή οι «Keftiu» των αιγυπτιακών παπύρων εκλείπουν. Μόνο το ανάκτορο της Κνωσού επιβιώνει, με πολιτιστικά στοιχεία που υποδηλώνουν την παρουσία των νέων ηγεμόνων, των Μυκηναίων. Τα αρχεία τους, οι πινακίδες της Γραμμικής Γραφής Β΄, γραμμένες σε ελληνική γλώσσα, το επιβεβαιώνουν. Στην Κυδωνία, τα σημερινά Χανιά, ιδρύεται σημαντικό μυκηναϊκό κέντρο με έντονη εμπορική δραστηριότητα. Τα μυκηναϊκά ανακτορικά κέντρα εκλείπουν και αυτά έως τα μέσα του 13ου αι. π.Χ.  Μετά το 1200 π.Χ., δεν υπάρχουν ενδείξεις κεντρικής διοίκησης. Στα τέλη της 2ης χιλιετίας, γύρω στο 1100 π.Χ., η έλευση των Δωριέων θα εντάξει την Κρήτη σε ένα διαφορετικό πολιτισμικό πλαίσιο, ως τμήμα των ελληνικών ιστορικών χρόνων.

Τοιχογραφία με παράσταση ταυροκαθαψίων, Ανάκτορο Κνωσού (περ. 1450-1400 π.Χ.), Α.Μ.Η.

Η διοίκηση, το γραφειοκρατικό σύστημα και η γραφή, η θρησκεία και η λατρεία, οι τέχνες και η τεχνολογία, η καθημερινή ζωή, ο θάνατος και οι ταφικές πρακτικές  αποτελούν κεφάλαια με ξεχωριστό ενδιαφέρον.

Χρυσή επένδυση της λαβής τελετουργικού σπαθιού με παράσταση ξιφακροβάτη, Ανάκτορο Μαλίων (περ. 1800-1700 π.Χ.), Α.Μ.Η.

Η μινωική κεραμουργία ακολουθεί την δυναμική των άλλων τεχνών. Περί το 1900 π.Χ., η χρήση του γρήγορου κεραμεικού τροχού σε συνδυασμό με την πολυχρωμία ανοίγουν νέους ορίζοντες στον Μινωίτη κεραμέα και οδηγούν σταδιακά στον περίφημο Καμαραϊκό Ρυθμό. Η πολυμορφία και η ακρίβεια των σχημάτων, καθώς και η πρωτοτυπία και η πολυπλοκότητα της πολύχρωμης διακόσμησης, ανέδειξαν τα καμαραϊκά αγγεία σε έργα τέχνης, είδη πολυτελείας, περιζήτητα στις αγορές της Μεσογείου. Κατά την Νεοανακτορική Περίοδο, θέματα από τον φυτικό και τον θαλάσσιο κόσμο προσδιορίζουν αντίστοιχα τον Φυτικό και τον Θαλάσσιο Ρυθμό. Πρόκειται για την επόμενη κορυφαία στιγμή της μινωικής κεραμουργίας, με ολιγάριθμα αλλά εξαίρετα έργα συγκεκριμένων αγγειογράφων. Θεωρείται ότι τα αγγεία αυτά ήταν αντικείμενα κύρους και προβολής της ευμάρειας των ηγεμόνων της μινωικής Κρήτης.

Οι τομείς της λιθοτεχνίας, της μεταλλοτεχνίας, της σφραγιδογλυφίας, της χρυσοχοΐας και της μικροτεχνίας θα γνωρίσουν την απώτερη ακμή τους. Από την Πρωτοανακτορική και ειδικά την Νεοανακτορική Περίοδο εντυπωσιακά είναι τα τελετουργικά σκεύη από επιλεγμένους λίθους με ιδιαίτερα χρώματα και φλεβώσεις. Πρόκειται για σκεύη πολυτελείας, όπως τα ρυτά σε σχήμα κεφαλής ταύρου από τα ανάκτορα της Κνωσού και της Ζάκρου, που χρησιμοποιούνταν σε τελετουργίες. Έργα αυτού του είδους έφταναν μέσω του εμπορίου ή ως βασιλικά δώρα στις αυλές των ηγεμόνων της Αιγύπτου και της Ανατολής.

Αριστερά: Πρόχους με διακόσμηση Φυτικού Ρυθμού, έργο του «Ζωγράφου των Καλαμοει-δών», Ανάκτορο Φαιστού (περ. 1450 π.Χ.), Α.Μ.Η.
Κέντρο και δεξιά: Ο αμφιπρόσωπος «Δίσκος της Φαιστού», με τα σημεία της μινωικής ιερογλυφικής γραφής τυπωμένα στον πηλό με σφραγίδα, Ανάκτορο Φαιστού (περ. 1550 π.Χ.),Α.Μ.Η.

Η μεταλλοτεχνία και ιδιαίτερα η χαλκοτεχνία σημαδεύουν την μετάβαση στην νέα εποχή. Τα εργαστήρια μεταλλουργίας παρήγαν κάθε είδους αντικείμενα, από εργαλεία και σκεύη καθημερινής χρήσης μέχρι τελετουργικά σκεύη και ειδώλια. Τα αποθέματα χαλκού σε μορφή ταλάντων, τα οποία βρέθηκαν στις αποθήκες των ανακτόρων, μαρτυρούν την σπουδαιότητα αυτής της πρώτης ύλης για την κεντρική εξουσία.

Η σφραγιδογλυφία αποτέλεσε έναν σπουδαίο τομέα έκφρασης της μικρογραφικής μινωικής τέχνης. Τα θέματα της σφραγιστικής μικρογλυπτικής αντλούνται κυρίως από τον φυσικό κόσμο. Οι σφραγιδόλιθοι χρησιμοποιήθηκαν για πρακτικούς σκοπούς αλλά φοριούνταν και ως κοσμήματα ή φυλακτά. Ιδιαίτερη κατηγορία αποτελούν τα χρυσά σφραγιστικά δακτυλίδια με θρησκευτικές παραστάσεις ― κυρίως τα επιφάνεια της θεότητας και το δημοφιλές άθλημα των ταυροκαθαψίων.

Αριστερά: «Master Impression», πήλινο σφράγισμα με απεικόνιση Μινωίτη θεού ή ηγεμόνα σε δεσποτική στάση (περ. 1450 π.Χ.), Καστέλι Χανίων, Ελληνοσουηδική ανασκαφή, Αρχαιολογικό Μουσείο Χανίων
Δεξιά: Ελεφαντοστέινο ειδώλιο ταυροκαθάπτη την στιγμή που εκτελεί το επικίνδυνο άλμα, Ανάκτορο Κνωσού
(περ. 1600 π.Χ.), Α.Μ.Η.

Στην κοσμηματοτεχνία οι Μινωίτες τεχνίτες χρησιμοποίησαν όλες τις τεχνικές ―σφυρηλάτηση, συγκόλληση και κάρφωμα, έκκρουστη διακόσμηση αλλά και εφαρμογή της χύτευσης, της συρματοτεχνικής και της χρυσοκοκκίδωσης― για να παραγάγουν έργα αντιπροσωπευτικά της επιδεξιότητάς τους.

Χρυσό σφραγιστικό δακτυλίδι, γνωστό ως το «Δακτυλίδι του Μίνωα», με παράσταση λατρευτικών δρώμενων από τον κύκλο της Θεοφάνειας (περ. 1500-1400 π.Χ.), Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Αθήνα

Η τέχνη της τοιχογραφίας μελετάται στην συνέχεια. Οι Μινωίτες ζωγράφοι, πρώτοι, ανέπτυξαν την τέχνη της μνημειακής ζωγραφικής στον χώρο του Αιγαίου και της κυρίως Ελλάδας. Χρώματα γαιώδη, οργανικά ή ορυκτά, απλώνονταν αρχικά σε υγρό και κατόπιν σε στεγνό κονίαμα. Εικόνες από την φύση, σκηνές λατρείας, συνθέσεις με λατρευτική-κοινωνική θεματική κάλυπταν τους τοίχους των ανακτόρων, κυρίως δε της Κνωσού, αλλά και πλούσιων αστικών οικοδομημάτων.

Το ταξίδι κλείνει με τις μινωικές δοξασίες για την μετά θάνατον ζωή, όπως αυτές διαφαίνονται μέσα από την εικονογραφία των σαρκοφάγων της έκθεσης.

Ανακεφαλαιώνοντας, πιστεύουμε ότι ο δίτομος κατάλογος της έκθεσης αντιμετωπίζει με επιστημονικότητα και καλαισθησία καίρια ζητήματα του Μινωικού Πολιτισμού και επιχειρεί με απόλυτη επιτυχία μια συνολική προσέγγιση του μινωικού κόσμου και της έξοχης τέχνης του.

42-45