Βιβλιοπαρουσίαση
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 40 - ΙΟΥΝΙΟΣ 2008 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 40 ΙΟΥΝΙΟΣ 2008
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !

Antonio Corso,
The Art of Praxiteles II:
The Mature Years,
Ρώμη: «L’Erma di
Bretschneider»,
2007, σελ. 303,
119 εικόνες.

ISBN: 88-8265-437-0

Γράφει ο
Ιωάννης
Πετρόπουλος,
αναπληρωτής καθηγητής
Αρχαίας Ελληνικής
Φιλολογίας, Δ.Π.Θ.

Η Τέχνη του
Πραξιτέλη
Τα Χρόνια
της Ωριμότητας

Αριστερά: Aphrodite Colonna, Ρώμη, Μουσεία του Βατικανού, Gabinetto delle Maschere, αρ. 812, σώμα περ. 140-150 μ.Χ., κεφαλή (συνδεόμενη και με άλλο αντίγραφο)περ. 130 μ.Χ., αντίγραφο της Κνιδίας Αφροδίτης του Πραξιτέλη

Το 2007 θα μπορούσε να ονομασθεί «Έτος του Πραξιτέλη» για δύο λόγους. Πρώτον, χάρις στην θαυμάσια έκθεση «Praxitèle» στο Λούβρο και την συνέχεια και συμπλήρωσή της στο Εθνικό και Αρχαιολογικό Μουσείο μας. Δεύτερον, χάρις στην έκδοση του υπό εξέταση πονήματος του Αντόνιο Κόρσο, αρχαιολόγου και ιστορικού της τέχνης - και πρώην υποτρόφου του Κοινωφελούς Ιδρύματος Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης.

Αγαλματίδιο της Αφροδίτης από το Αρχαιολογικό Μουσείο της Δήλου, αρ. 4409, τέλη 2ου αι. π.Χ., αντίγραφο της Κνιδίας Αφροδίτης του Πραξιτέλη

Προϊόν εικοσαετούς έρευνας του δρος Κόρσο, το βιβλίο αυτό είναι, κατ’ ακρίβειαν, ο δεύτερος -και όχι τελευταίος- τόμος σε μιαν αλληλουχία μελετημάτων του συγγραφέως γύρω από το πολυσχιδές και ογκωδέστατο έργο του Πραξιτέλη. Ο εν λόγω τόμος επικεντρώνεται στα έτη 364-360 π.Χ., την περίοδο δηλαδή που ο Ρωμαίος εγκυκλοπαιδιστής Πλίνιος ο Πρεσβύτερος χαρακτήρισε ως την ακμή του Αθηναίου γλύπτη. Έργο αντιπροσωπευτικό της ώριμης αυτής φάσης ήταν η περιώνυμη Κνιδία Αφροδίτη, την οποία ο Πραξιτέλης παρέστησε να σκύβει στο λουτρό της και να κρατάει στο αριστερό της χέρι το ιμάτιό της. Το αριστούργημα αυτό, το οποίο (φεÜ!) δεν διασώζεται, πυροδότησε μιαν αληθινή εικαστική επανάσταση: για πρώτη φορά απεικονίστηκε ολόγυμνη μια γυναικεία μορφή!

Γράφει σχετικά ο Κόρσο: «Η Αφροδίτη παριστάνεται να σκύβει εμπρός για να σηκώσει το ιμάτιό της αφού έχει πλυθεί στο λουτρό. Η σκηνή τοποθετείται πιθανότατα σε ένα δάσος, χώρο στον οποίο, άλλωστε, τοποθετούνται συχνά οι θεότητες του Πραξιτέλη. Στην ελληνική μυθολογία, η Αφροδίτη πλύθηκε πριν να παρουσιαστεί ενώπιον του Πάρι. Επιπλέον, σύμφωνα με μια συγκεκριμένη παράδοση, η οποία ανάγεται στον 4ο αι. π.Χ., η Κνιδία Αφροδίτη συνδέεται με την κρίση του Πάρι. Είναι, επομένως, πιθανό το άγαλμα αυτό της Αφροδίτης να αναπαριστά την θεά στο λουτρό της πριν από την κρίση του Πάρι. […] Ο Πραξιτέλης πίστευε ότι η κρίση του Πάρι αποτέλεσε την εγγύηση ότι ένας θνητός μπορούσε να θαυμάσει την ομορφιά μιας θεάς, μεταφρασμένη με όρους θηλυκούς. […] Το λουτρό είχε επίσης την λειτουργία του εξαγνισμού και της αναγέννησης της θεάς, ενώ η γυμνότητά της είχε σκοπό να εκφράσει την κατάσταση της αρχέγονης αγνότητας την οποία επανακτά. Έχοντας ολοκληρώσει το λουτρό της, η θεά επιστρέφει στην αρχετυπική αγνότητά της, δίνοντας το παράδειγμα στους θνητούς».


Δωδεκάθεο στην Όστια, Αρχαιολογικό Μουσείο, αρ.120, περ. 50-70 μ.Χ., αντίγραφο του Δωδεκάθεου του Πραξιτέλη από το Ιερό της Αρτέμιδος Σωτήρος στα Μέγαρα

Η Αφροδίτη αυτή επεσκίασε σταδιακά τα γλυπτά ολόγυμνων ανδρών και έγινε το αντικείμενο θαυμασμού (ακόμη και πόθου) πολλών στην Ελληνορωμαϊκή Αρχαιότητα. Ο Λουκιανός απεφάνθη ότι η Κνιδία διέθετε τους ωραιότερους γλουτούς που είχε δει ποτέ. Ευλόγως, λοιπόν, το έργο αυτό αριθμεί, ανάμεσα σε όλα τα αρχαία γλυπτά, τα περισσότερα αντίγραφα, χρονολογούμενα από τον 4ο αι. π.Χ. έως το τέλος της Αναγέννησης.

Κεφαλή Αφροδίτης από την Ολυμπία, Αρχαιολογικό Μουσείο, αρ. 139, περ. 100 π.Χ., παραλλαγή της Κνιδίας Αφροδίτης

«Στον πρώτο τόμο της μελέτης μου για την τέχνη του Πραξιτέλη», αναφέρει ο συγγραφέας, «τόνιζα ότι, στο πλατωνικό περιβάλλον του γλύπτη, εθεωρείτο ότι η ομορφιά που προσεγγίζει περισσότερο την θεϊκή τελειότητα γίνεται γνωστή μέσω των λιγότερο ατελών παραδειγμάτων γήινης ομορφιάς. Επιπλέον, επειδή η προσωπική γνώση της ομορφιάς είναι εφικτή μέσω των εσώτερων συναισθημάτων καθενός, εθεωρείτο καλύτερη η χρήση παραδειγμάτων που προκαλούν αυτό το συναίσθημα».

«Για τον λόγο αυτό», συνεχίζει ο Κόρσο, «ο Πραξιτέλης χρησιμοποίησε ως μοντέλα δύο εταίρες, οι οποίες ήταν επίσης ερωμένες του: την Φρύνη για το σώμα της θεάς και την Κρατίνα για την κεφαλή». Μεταξύ των πηγών που επικαλείται στο σημείο αυτό ο συγγραφέας είναι και το εξής σχόλιο του Αρνοβίου (6.13): «Ποιος αγνοεί […] ότι ο Πραξιτέλης, προσπαθώντας να ξεπεράσει τον ίδιο του τον εαυτό, έδωσε στην εμφάνιση της Κνιδίας Αφροδίτης τα χαρακτηριστικά της εταίρας Κρατίνας, με την οποία ο δυστυχής ήταν παράφορα ερωτευμένος; Είναι όμως αυτή η μόνη Αφροδίτη που είδε την φήμη της να γιγαντώνεται επειδή έλαβε τα χαρακτηριστικά του προσώπου κάποιας εταίρας;»

Μετά την ολοκλήρωση του αγάλματος, ο Πραξιτέλης το έβαλε προς πώληση στο εργαστήριό του, μας πληροφορεί ο συγγραφέας, μαζί με ένα άλλο άγαλμα της θεάς, ντυμένης με χιτώνα, το οποίο είχε φιλοτεχνήσει την ίδια περίοδο, σύμφωνα με τον Πλίνιο (36.20-1). Ο Πλίνιος μας πληροφορεί ότι οι Κνίδιοι αγόρασαν την γυμνή Αφροδίτη. Οι Κώες διάλεξαν πρώτοι, επειδή εκείνοι πρώτοι είχαν παραγγείλει μιαν Αφροδίτη, αλλά αρνήθηκαν να πάρουν το γυμνό άγαλμα για λόγους ηθικής τάξεως και προτίμησαν την καλυμμένη Αφροδίτη, τηρώντας την συνήθεια της Κλασικής Ελλάδας, να παρουσιάζεται η θεά ντυμένη.

Ο δρ Κόρσο αφιερώνει στην Κνιδία Αφροδίτη, την πρωταγωνίστρια του βιβλίου του, περισσότερες από τριάντα εικόνες. Η πλούσια, εν γένει, εικονογράφηση του ποικίλου αρχαιολογικού υλικού, π.χ. νομισμάτων και ρωμαϊκών αντιγράφων, βοηθά τον αναγνώστη καθώς παρακολουθεί τον συγγραφέα να ξεδιπλώνει, σε χρονολογική σειρά, τις διασκευές και μεταπλάσεις του χαμένου «αρχέτυπου» της Αφροδίτης, από τον 4ο αι. π.Χ. έως το 476 μ.Χ. Το έτος αυτό, η Κνιδία Αφροδίτη, η οποία «φιλοξενείτο» σε μουσείο στην Κωνσταντινούπολη, κάηκε σε πυρκαγιά. Χάρις, όμως, στην συστηματική, οιονεί «φιλολογική», αρχαιολογία του Αντόνιο Κόρσο, είναι τώρα δυνατόν να ανασυστήσουμε με αξιοπιστία -και έτσι να επανακτήσουμε- το εξαφανισμένο αριστούργημα. Για αυτόν τον λόγο (αλλά και για πολλούς ακόμη λόγους) το βιβλίο του συνιστά μέγιστο επιστημονικό επίτευγμα.

Αριστερά: Πίσω όψη του αγάλματος Aphrodite Colonna        Δεξιά: Πίσω όψη του αγαλματιδίου της Κνιδίας Αφροδίτης από την Δήλο.

Εν συνεχεία ο Αντόνιο Κόρσο αναφέρεται στο άγαλμα της Κώας Αφροδίτης, το οποίο είναι γνωστό μόνον από ένα απόσπασμα του Πλινίου (36.20) και το οποίο, όπως προαναφέραμε, προτίμησαν να αγοράσουν οι Κώες, που είχαν την φήμη ότι ήταν συντηρητικοί από θρησκευτικής απόψεως. «Προκειμένου να ανασυστήσουμε την μορφή της Κώας Αφροδίτης», αναφέρει ο συγγραφέας, «θα πρέπει να έχουμε υπόψιν μας την αναφορά του Πλινίου ότι η θεά αναπαρίστατο velata specie, δηλαδή ότι πιθανότατα έφερε έναν λεπτό, διάφανο χιτώνα. Η Αφροδίτη του Ρισελιέ, που βρίσκεται στο Λούβρο, ίσως απηχεί αυτή την χαμένη θεά». Το εν λόγω άγαλμα, από παριανό μάρμαρο, προέρχεται από την περιοχή της Ρώμης και φέρει την ελληνική επιγραφή «Πραξιτέλης ἐποίησεν». Ο συγγραφέας περιγράφει το άγαλμα και υποστηρίζει ότι στο ανασηκωμένο δεξί χέρι της η Κώα Αφροδίτη πιθανότατα κρατούσε ένα μήλο. Έτσι, ο συγγραφέας καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο Πραξιτέλης σμίλεψε κατά το ίδιο διάστημα δύο αγάλματα της Αφροδίτης, τη μία γυμνή πριν από την κρίση του Πάρι και την άλλη ντυμένη ύστερα από την κρίση, να κρατά υπερήφανη το τρόπαιο της νίκης της. Εάν το πρώτο άγαλμα, που το αγόρασαν οι Κνίδιοι, ήταν μοιραίο να γίνει δημοφιλέστατο, το δεύτερο έργο, που το αγόρασαν οι Κώες, ίσως άρεσε σε ένα κοινό με περισσότερο πνευματικές ανησυχίες, το οποίο μπορούσε να εκτιμήσει την ηπιότερη, αλλά προκλητική γοητεία ενός γυναικείου σώματος με καμπύλες, η ομορφιά του οποίου διαφαίνεται πίσω από έναν λεπτό, διάφανο χιτώνα!

Τέλος, ο Αντόνιο Κόρσο αναλύει με αντίστοιχο τρόπο τα υπόλοιπα τρία έργα της ακμής του καλλιτέχνη: τα αγάλματα του Δωδεκάθεου στο Ιερό της Αρτέμιδος Σωτήρος στα Μέγαρα, το άγαλμα της Αφροδίτης Στεφανούσας, δηλαδή της Αφροδίτης που ετοιμάζεται να αυτοστεφανωθεί, και το άγαλμα της Χαιρίππης, ιέρειας της Δήμητρας και της Κόρης, το οποίο αφιέρωσαν στην μνήμη της οι δύο αδελφοί της.

42-45