Σημείωμα
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 37 - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2007 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 37 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2007
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !

Ζακλίν
ντε Ρομιγύ

Με πίστη στην δύναμη των λέξεων

Απόδοση-επιμέλεια:
Καλλιόπη Χρηστοφή

Η Γαλλίδα ακαδημαϊκός και ελληνίστρια Ζακλίν ντε Ρομιγύ δημοσίευσε πρόσφατα το βιβλίο της Dans le jardin des mots [Στον κήπο των λέξεων], το οποίο κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις De Fallois. Η γνωστή συγγραφεύς διατυπώνει τις απόψεις της για την εξέλιξη της γαλλικής γλώσσας και υποστηρίζει ένθερμα την διατήρηση της διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών και των λατινικών μέχρι την τελευταία τάξη του Λυκείου στο γαλλικό εκπαιδευτικό σύστημα. Παροτρύνει τους πολιτικούς να κάνουν σωστή χρήση της γλώσσας και διακηρύσσει την πίστη της στην δύναμη των λέξεων ως μέσου για την αναχαίτιση της κοινωνικής βίας.
Η Ζακλίν ντε Ρομιγύ τιμήθηκε το 1995 με το Διεθνές Βραβείο Ωνάση για τον Πολιτισμό.
Με την ευκαιρία της κυκλοφορίας του νέου της βιβλίου, η Ζακλίν ντε Ρομιγύ παραχώρησε συνέντευξη στον Ζ.-Σ. Στελί για το γαλλικό περιοδικό L’Express (29/3/2007), τα κυριότερα σημεία της οποίας δημοσιεύουμε εδώ.

Η έδρα που κατείχατε στο Κολλέγιο της Γαλλίας είχε τον τίτλο «Η Ελλάδα και η διαμόρφωση της ηθικής και πολιτικής σκέψης». Εν έτει 2007, τι μπορεί να αποκομίσει κάποιος από την δημοκρατία των Αθηνών, ιδιαίτερα δε όταν είναι υποψήφιος για την Προεδρία της Δημοκρατίας;
Η κλίμακα του κόσμου έχει αλλάξει ―η Αθήνα ήταν τότε μια μικρή δημοκρατία―, όμως οι αρχές παραμένουν ίδιες. Όταν διαβάζουμε τον ορισμό της αθηναϊκής δημοκρατίας στον Ευριπίδη και βλέπουμε ότι οι δύο αξίες στις οποίες επιμένει είναι η ελευθερία και η ισότητα, νομίζω ότι υπάρχει μεγάλη ταύτιση με την εποχή μας.

Θεωρείτε την ελευθερία και την ισότητα ουσιαστικές αρχές;
Τις τοποθετώ στην πρώτη θέση. Σήμερα, δίνουμε περισσότερο βάρος στην ατομική παρά στην πολιτική ελευθερία, η οποία, για τους Αρχαίους Έλληνες, σήμαινε ότι οι νόμοι ήταν κοινοί για όλους, ότι επρόκειτο για κράτος δικαίου και ότι η Πόλις ήταν ελεύθερη. Για εμάς, η ελευθερία είναι η ελευθερία του ατόμου· συχνά δε την απαιτούμε εις βάρος του κράτους. Θα ήταν πολύ καλύτερα αν θυμόμασταν την αρχαιοελληνική ελευθερία, η οποία ήταν περισσότερο γενική και λιγότερο ατομικιστική. Το ίδιο ισχύει και για την ισότητα. Οι Αρχαίοι Έλληνες υπερηφανεύονταν για το γεγονός ότι όλοι απέλαυαν της ίδιας ελευθερίας επειδή υπήρχε ίση συμμετοχή στην πολιτική ζωή, και αυτό ήταν το πιο σημαντικό. Εμείς διεκδικούμε περισσότερα δικαιώματα στο όνομα της ισότητας.

Η γλώσσα μας εξελίσσεται. Άραγε όμως νοσεί πραγματικά, όπως ισχυρίζεστε;
Οι λέξεις μάς βοηθούν να επικοινωνούμε, να καταλαβαίνουμε τον άλλον, να μας καταλαβαίνουν. Αποτελεί την βάση όλων των σχέσεων. Η γραμματική ορθότητα και ο σεβασμός προς τις λεπτές νοηματικές διαφορές μεταξύ των λέξεων μάς βοηθούν να αποφεύγουμε τις παρεξηγήσεις. Επιμένω, η γλώσσα είναι το μέσον για να αποφεύγουμε την βία. Όταν δεν γίνεσαι κατανοητός, καταφεύγεις στην χειροδικία. Η πίστη στην γλώσσα μας αποτελεί επίσης το κατεξοχήν γνώρισμα της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας. Μέσω της γλώσσας μας μπορούμε να διαδώσουμε τις ιδέες μας. Για μια χώρα, η χρήση της γλώσσας της σημαίνει και την ανεξαρτησία της.

Διεκδικείτε μια θέση ακόμη και για τις λέξεις που είναι σχετικά ξεπερασμένες...
Ναι. Υπάρχουν λέξεις λίγο σπάνιες, οι οποίες όμως δεν έχουν απαλειφθεί από την γλώσσα ― παρά μόνον από την καθημερινή χρήση. Δημιουργούν μιαν ορισμένη ατμόσφαιρα, δίνουν περισσότερο βάθος. Η ιστορία των λέξεων αντανακλά την ιστορία των αξιών. Για παράδειγμα, σήμερα δεν τολμάμε συχνά να μιλήσουμε περί δόξας, και ακόμη λιγότερο περί αρετής.

Εκτιμάτε ότι οι πολιτικοί ―άνδρες και γυναίκες― θα όφειλαν να προστατεύουν μια γλώσσα σαφή και απλή;
Εννοείται! Θα ήθελα ωστόσο, για αρχή, να φροντίσουν να μελετούν καλύτερα την γλώσσα και τα κείμενα, όχι μόνο τα γαλλικά αλλά και τα λατινικά και τα αρχαία ελληνικά, ώστε να κατανοούν τις λεπτές διαφορές στο λεξιλόγιο, στο συντακτικό. Σήμερα, μιλάμε πολύ λίγο για την παιδεία, τον πολιτισμό, την προστασία της γλώσσας, πράγματα που, κατά την άποψή μου, είναι βασικά. Αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο για τα πάντα. Οι λέξεις είναι σημαντικές κάθε μέρα, κάθε στιγμή, όχι μόνο στην πολιτική. Ακόμη και για τον νεαρό που θα δώσει συνέντευξη για να προσληφθεί, η γλώσσα είναι πρωταρχικής σημασίας!

Στην πολιτική, μία ατυχής λέξη μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες...
Ναι, αλλά είναι γεγονός πως ο καθένας μπορεί να έχει προβλήματα επειδή χρησιμοποίησε κάποια λέξη αντί κάποιας άλλης. Ένας φίλος  Άγγλος έλεγε αστειευόμενος ότι οι γάμοι μεταξύ αλλοεθνών συχνά οφείλονται στο περιορισμένο λεξιλόγιο: ο νεαρός θέλει να πει λόγια αγάπης χωρίς ιδιαίτερη βαρύτητα, αλλά, μη γνωρίζοντας τις λεπτές νοηματικές αποχρώσεις, καταλήγει παντρεμένος! Είναι σημαντικό να είμαστε ευαίσθητοι στην υπαινικτική λειτουργία της γλώσσας, στην ποίηση που μας μεταδίδουν οι μύθοι, οι ελπίδες, οι ήρωες, τα συμβολικά πρόσωπα που ενσαρκώνουν ανθρώπινες καταστάσεις.

Βλέπουμε να αναπτύσσεται μια νέα γλώσσα: SMS, ηλεκτρονικό ταχυδρομείο κ.λπ. Πώς θα έπρεπε να τα δεχτούμε όλα αυτά;
Με όλες τις λέξεις πρέπει να έχουμε υπομονή και επιμονή. Πιστεύω ότι στην πραγματικότητα πρόκειται περισσότερο για ένα παιχνίδι. Με διασκεδάζει το ότι ανά τις εποχές χρησιμοποιούμε την ίδια λέξη με πολύ διαφορετική έννοια ― όπως, ας πούμε, συμβαίνει με την λέξη «cassette», η οποία για τον μολιερικό Φιλάργυρο ήταν η κασετίνα όπου φυλούσε τα χρήματά του, ενώ για εμένα είναι η κασέτα του μαγνητοφώνου μου. Σήμερα, όμως, η λέξη αυτή έχει φτάσει να γράφεται «Κ7» [λόγω της ομοηχίας μεταξύ «cassette» και «Κ7» (Ka sept)]. Χάνεται έτσι το νόημα, η συνέχεια. Η εξέλιξη των λέξεων από την ετυμολογική τους αφετηρία και μετά, η εξέλιξή τους από κοινού με την κοινωνία, είναι κάτι το συναρπαστικό, κάτι το εξαίσιο και επωφελές. Πιστεύω όμως ότι σε κάθε εποχή τα παιδιά διασκέδαζαν να κάνουν πράγματα ανάλογα με τα σημερινά SMS.

Δηλαδή λυπάστε για την τάση μας να «κόβουμε» τις λέξεις ή άλλοτε, εξίσου, να τις «παραφουσκώνουμε»;
Το διασκεδαστικό είναι ότι, ενώ συντομεύονται οι λέξεις, την ίδια στιγμή, λόγω μιας τάσης βερμπαλισμού, επιμηκύνονται. Στο ραδιόφωνο ακούω συχνά λέξεις εξαιρετικά λόγιες, λέξεις υπερβολικά μεγάλες. Παίρνουν ένα ρήμα και το επιμηκύνουν. Για παράδειγμα, δεν λένε πλέον «conflit ‘‘entre les générations’’» [«σύγκρουση μεταξύ των γενεών»], αλλά «conflit ‘‘intergénérationnel’’» [«διαγενεακή σύγκρουση»]! Κόβουμε και επιμηκύνουμε χωρίς να νοιαζόμαστε για την γλώσσα.

Γιατί είστε επιφυλακτική απέναντι στην εισαγωγή καταλήξεων θηλυκού γένους σε γαλλικές λέξεις που μέχρι πρότινος είχαν μόνον αρσενική κατάληξη [féminisation];
Δεν είμαι επιφυλακτική, είμαι αντίθετη! Δέχομαι ότι μια γλώσσα εξελίσσεται, ότι δημιουργούνται νέες λέξεις, όταν χρειάζεται. Το λεξικό της Ακαδημίας περιέχει πάρα πολλές καινούργιες λέξεις! Με σοκάρει όμως το γεγονός ότι αυτό γίνεται με κυβερνητικό διάταγμα και όχι μέσα από την αυθόρμητη χρήση και υπό τον έλεγχο των ανθρώπων που είναι γνώστες της γλώσσας. Είναι σκανδαλώδες να γίνεται κάτι τέτοιο αντίθετα προς τους κανόνες, τις συνήθειες, τις αναγνωρισμένες τάσεις της γλώσσας. Το θηλυκό μιας λέξης σε «-eur» δεν λήγει σε «-eure». Δεν υπάρχει κάτι τέτοιο! Δεν είναι στο πνεύμα της γαλλικής γλώσσας. Μια καθηγήτρια δεν λέγεται «professeure». Δεν μπορεί και δεν πρέπει να λέγεται έτσι. Έχω αγωνιστεί κατά των αυθαίρετων μέτρων τα οποία κακομεταχειρίζονται την φυσιολογική εξέλιξη των λέξεων στο όνομα αυτής της τάσης.

Γιατί θα πρέπει να είμαστε εξοικειωμένοι με τα γαλλικά τού χθες;
Η γλώσσα τού χθες είναι η γλώσσα του συνόλου της γραμματείας μας, η γλώσσα όλων των πραγμάτων που μας διαμόρφωσαν και με τα οποία ζούμε. Αν δεν είμαστε σε θέση να κατανοήσουμε τα κλασικά κείμενα είναι σαν να μας έχουν ακρωτηριάσει κάποιο βασικό στοιχείο μας. Αυτό που μας εντυπωσιάζει στα έργα του παρελθόντος είναι πως, παρότι προέρχονται από ένα πλαίσιο τόσο απομακρυσμένο από την εποχή μας και τις συνήθειές μας, αναδίδουν ένα αίσθημα που μας κυριεύει. Η παιδεία, τόσο στο σχολείο όσο και ύστερα από αυτό, έγκειται στο να φέρουμε τους νέους σε επαφή με αυτά τα κείμενα. Από αυτά πρέπει να τρέφονται και να κάνουν τις επιλογές τους. Οφείλουμε να τους προσφέρουμε μια θαυμαστή ποικιλία με όλα όσα θα τους βοηθήσουν στην ζωή.

Αυτό ακριβώς θα λέγατε στους νέους, και κυρίως στους νέους των αστικών κέντρων;
Αυτοί που τους διδάσκουν θεωρούν ότι τα αρχαία κείμενα δεν είναι κατάλληλα για τον σύγχρονο κόσμο. Πρόσφατα, όμως, ένα άρθρο της εφημερίδας Le Monde εξύμνησε την επιτυχία του Ομήρου σε ένα σχολείο των προαστίων. Είμαι πεπεισμένη ότι, φέρνοντας τους νέους των προαστίων σε επαφή με αυτή την λογοτεχνία, η οποία είναι οικουμενική και προσιτή σε όλους, τους βοηθάμε κατά κάποιον τρόπο να μπουν στον κόσμο. Το λέω εδώ και πολύν καιρό.

Και η παρείσφρηση των αγγλικών;
Πρόκειται για παλιά διένεξη. Αρχικά ανησυχήσαμε, και δικαίως, με αυτή την μόδα που ήθελε να χρησιμοποιούμε αγγλικές λέξεις αντί των αντίστοιχων γαλλικών, οι οποίες ήταν σε χρήση. Πρόκειται πράγματι για μόδα, αλλά είναι σπανιότατες οι περιπτώσεις όπου η αγγλική λέξη έχει αντικαταστήσει την αντίστοιχη γαλλική. Ασφαλώς, αν όντως πρέπει η λέξη να εισέλθει στο λεξιλόγιο, τότε καλώς να εισέλθει! Πρέπει όμως να διαφυλάξουμε αυτό που μας τρέφει, αυτό που μας έχει διαμορφώσει ― και που μας δίνει τόσες χαρές! Η γλώσσα δεν είναι μόνον ένα μέσο για να αποφεύγουμε τα γρονθοκοπήματα. Όταν διαβάζω ένα κείμενο καλογραμμένο, έναν μονόλογο του Ρακίνα, νιώθω πραγματική ευτυχία!

Είστε απαισιόδοξη για την ευρωστία της γαλλικής γλώσσας;
Δεν είμαι ποτέ και για τίποτε απαισιόδοξη, όμως νομίζω ότι ελλοχεύουν μεγάλοι κίνδυνοι και ότι το κράτος, μέσω του εκπαιδευτικού συστήματος αλλά και όλων των φορέων, θα όφειλε και θα μπορούσε να βελτιώσει τα πράγματα. Η γλώσσα μας δεν είναι δυνατόν να ακτινοβολεί περισσότερο από την εν γένει θέση μας στον κόσμο, αλλά αυτό δεν μας εμποδίζει, στην Γαλλία, να διαφυλάττουμε την σαφήνεια και την καθαρότητά της. Τα αρχαία ελληνικά μιλιόντουσαν κάποτε σε μια τεράστια επικράτεια, αν και η Ελλάδα δεν είχε πλέον καμία δύναμη· ωστόσο, η πνευματική της ακτινοβολία παρέμενε αναλλοίωτη. Βρέθηκαν αρχαία ελληνικά κείμενα στο Αφγανιστάν, στην Κίνα, σε χώρες όπου η αρχαία ελληνική γλώσσα χρησιμοποιείτο με συμπάθεια και υπερηφάνεια. Αν σεβόμασταν εμείς οι ίδιοι την γλώσσα μας, δεν θα ήμουν απαισιόδοξη. Μολονότι τα γαλλικά ποτέ πλέον δεν θα έχουν την ακτινοβολία που είχαν κατά τον 18ο αιώνα, διατηρούν σημαντική θέση.

36-39