Ειδήσεις του ιδρύματος
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 36 - ΙΟΥΝΙΟΣ 2007 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 36 ΙΟΥΝΙΟΣ 2007
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
Αθήνα - Σπάρτη
Διεθνές Συνέδριο Αρχαιολογίας
της Λήδας Μπουζάλη

Η δρ Αλίκη Μουστάκα μίλησε, στο πλαίσιο του αρχαιολογικού συνεδρίου, για τα πήλινα θραύσματα από την Ακρόπολη των Αθηνών
Η δρ Αλίκη Μουστάκα μίλησε, στο πλαίσιο του αρχαιολογικού συνεδρίου, για τα πήλινα θραύσματα από την Ακρόπολη των Αθηνών

«Αθήνα-Σπάρτη: Συμβολή στην αρχαιολογική και ιστορική διερεύνηση των δύο πόλεων-κρατών» ήταν ο τίτλος διεθνούς συνεδρίου που διοργανώθηκε στο θυγατρικό  Ίδρυμα Ωνάση στην Νέα Υόρκη, στις 21 Απριλίου 2007, σε συνεργασία με το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Ελλάδας, στο πλαίσιο της μεγάλης έκθεσης «Αθήνα-Σπάρτη» του Ωνασείου Πολιτιστικού Κέντρου.

Περισσότερα από διακόσια άτομα παρακολούθησαν τις εργασίες του συνεδρίου, το οποίο συγκέντρωσε πλήθος διεθνούς φήμης ομιλητών και επιστημόνων από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Το ακροατήριο αποτελείτο από καθηγητές πανεπιστημίων, αρχαιολόγους, διευθυντές μουσείων, επιμελητές και άλλα μέλη του ακαδημαϊκού χώρου, που έφτασαν ειδικά στο Ωνάσειο Πολιτιστικό Κέντρο από διάφορα επιστημονικά ιδρύματα των Ηνωμένων Πολιτειών. Την έναρξη των εργασιών του συνεδρίου κήρυξε ο εκτελεστικός διευθυντής του θυγατρικού Ιδρύματος Ωνάση, πρέσβης Λουκάς Τσίλας, ενώ ακολούθησε πρόλογος από τον διευθυντή του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου της Ελλάδας, δρα Νικόλαο Καλτσά.

Επάνω: Κεφαλή (αρ. 536) από το Αρχαιολογικό Μουσείο Σπάρτης, για την οποία μίλησε η δρ Γεωργία Κοκκορού-Αλευρά

Κάτω: Ο λόφος της Αγ. Κυριακής και ο περίβολος του Ιερού του Αμυκλαίου Απόλλωνα, στο οποίο αναφέρθηκε ο δρ Σταύρος Βλίζος

Η εναρκτήρια ομιλία πραγματοποιήθηκε από τον δρα Σταύρο Βλίζο, αρχαιολόγο του Μουσείου Μπενάκη, με τίτλο «Επιστροφή στο Αμυκλαίον: Νέες παρατηρήσεις για ένα λακωνικό ιερό του Απόλλωνα». Το ιερό του Αμυκλαίου Απόλλωνα, καθώς και τα ιερά της Χαλκιοίκου Αθηνάς και της Ορθίας Αρτέμιδος ξεπερνούσαν τις λατρευτικές ανάγκες της αρχαίας Σπάρτης, εκφράζοντας τις καθημερινές απαιτήσεις της κοινωνικής και πολιτικής ζωής, αλλά και τις πιεστικές εντάσεις της ιστορικής υπόστασης της πόλης. Το ιερό διατήρησε την φήμη του από την ύστερη Εποχή του Χαλκού έως τα τέλη των Ρωμαϊκών χρόνων, και οι Λακεδαιμόνιοι γιόρταζαν εκεί κάθε χρόνο τα Υακίνθεια. Στην ομιλία του, ο Σταύρος Βλίζος συνόψισε τις προσπάθειες που έχουν γίνει μέχρι σήμερα για τον εντοπισμό και την αναγνώριση του ιερού του Απόλλωνα στις Αμύκλες. Έπειτα από μια κριτική αξιολόγηση της αναλυτικής περιγραφής του Παυσανία, των ποικίλων σχετικών αναφορών από περιηγητές του 18ου και του 19ου αιώνα και, τέλος, των αποτελεσμάτων των τριών ανασκαφών που έγιναν στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, ο ομιλητής παρουσίασε τα συμπεράσματα και τις νέες παρατηρήσεις ενός ευρύτερου ερευνητικού προγράμματος που ξεκίνησε το 2005.

Η δρ Στέλλα Ραφτοπούλου, αρχαιολόγος Ε΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Σπάρτης, μίλησε ακολούθως για τα «Ταφικά συμπόσια στην αρχαϊκή Σπάρτη». Το συμπόσιο είναι ένας πασίγνωστος ελληνικός θεσμός με θρησκευτική και κοινωνική σημασία. Τα συμπόσια της Σπάρτης έγιναν διάσημα λόγω του λιτού χαρακτήρα τους, των απλών εδεσμάτων και του ισχυρού πολιτικού και στρατιωτικού τους ρόλου. Η φαντασία μας εξάπτεται από τις απεικονίσεις συμποσιαστών επάνω σε λακωνικά κύπελλα, θέτοντας το ερώτημα κατά πόσον παρουσιάζουν πραγματικά γεγονότα που συνέβησαν στην Σπάρτη. Αρχαιολογικά ευρήματα από την πόλη, στα οποία περιλαμβάνεται ένα πλήρες σερβίτσιο φαγητού με είκοσι δύο ανέπαφα σκεύη, δίνουν μια νέα διάσταση στην κειμενική και ιστοριογραφική παράδοση.

Επιχειρώντας να ερμηνεύσει την λειτουργία αυτών των σκευών, η δρ Ραφτοπούλου μελέτησε τα ποικίλα σκεύη και τρόφιμα που εμφανίζονται σε θρησκευτικά και στρατιωτικά δείπνα, καθώς και την ακριβή χρήση κάθε σκεύους. Το συμπόσιο για το οποίο κατασκευάστηκε το συγκεκριμένο σερβίτσιο αποδεικνύεται ότι ανήκει σε μία από τις μαρτυρούμενες σε κείμενα κατηγορίες πολιτικών συνεστιάσεων και τελετουργικών δείπνων. Περιλάμβανε κρασί, σούπα (πιθανώς τον μέλανα ζωμό), μικρά πιάτα ελαφρού φαγητού, ξίδι και –ενδεχομένως– ελαιόλαδο, καθώς και τέσσερα είδη αρτυμάτων. Το δείπνο αυτό, κατά τα φαινόμενα, πραγματοποιήθηκε μέσα σε μια σκηνή ή στο ύπαιθρο, κοντά σε ένα νεκροταφείο. Το ακριβές γεγονός με το οποίο συνδέεται δεν μπορεί να εξακριβωθεί.  Όλα τα σκεύη βρέθηκαν ως αναθήματα κοντά σε τάφο, πράγμα που ίσως υποδηλώνει ένα δείπνο τελετουργικού χαρακτήρα, στο πλαίσιο κάποιας ταφής ή επιμνημόσυνης τελετής προς τιμήν ενός μέλους σημαντικής οικογένειας, πιθανώς άνδρα: ενός αφηρωισμένου πατριάρχη.

Στο Αρχαιολογικό Μουσείο Σπάρτης εκτίθεται μια ανδρική κεφαλή μεγαλύτερη του φυσικού μεγέθους, η οποία ενίοτε αναφέρεται στην αρχαιολογική βιβλιογραφία ως κεφαλή κούρου. Για αυτή την πολύ σημαντική κεφαλή μίλησε η δρ Γεωργία Κοκκορού-Αλευρά, καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Γνωστή τουλάχιστον από το 1906, η κεφαλή κούρου αρ. 536 δεν έχει μέχρι σήμερα αναδειχθεί δεόντως, αν και παρουσιάζει ορισμένα ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά όσον αφορά τον τύπο της, την χρονολόγηση και την τεχνοτροπία της. Η συστηματική εξέταση όλων αυτών των παραμέτρων, όπως τόνισε η ομιλήτρια, θα ρίξει νέο φως στην σχετικά σκοτεινή εικόνα της λακωνικής γλυπτικής των χρόνων από την ύστερη Αρχαϊκή έως την πρώιμη Κλασική περίοδο.

Ο δρ Κουρτ Ράφλαουμπ ανέλυσε την έννοια της πόλεως από τον Όμηρο έως την εποχή του Σόλωνα

Ο δρ Κουρτ Ράφλαουμπ ανέλυσε την έννοια της πόλεως από τον Όμηρο έως την εποχή του Σόλωνα

Το δεύτερο μέρος του συνεδρίου ξεκίνησε με την ομιλία της δρος  Όλγας Παλαγγιά, καθηγήτριας Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, η οποία είχε τίτλο «Αυτοπαρουσίαση των Σπαρτιατών στα πανελλήνια ιερά της Κλασικής περιόδου». Είναι γενικώς γνωστό ότι η τέχνη και η αρχιτεκτονική δεν άνθησαν στην Σπάρτη και την Λακωνία κατά τον 5ο και τον 4ο αι. π.Χ. Οι πολίτες της Σπάρτης απέφευγαν την αυτοπροβολή μέσω χορηγιών στις τέχνες ή μέσω καταναλωτικού επιδεικτισμού. Ελάχιστες απεικονίσεις διακεκριμένων Σπαρτιατών στην πόλη τους έχουν απομείνει από εκείνη την περίοδο. Ωστόσο, η άρχουσα τάξη είχε βρει διέξοδο αυτοπαρουσίασης έξω από τα σύνορα της Σπάρτης, αρχής γενομένης από τα αφιερώματα στο πλαίσιο των αγώνων στην Ολυμπία. Από το τέλος των Περσικών Πολέμων, το 479 π.Χ., έως την Μάχη της Χαιρώνειας, το 338 π.Χ., μια σειρά από νίκες σε αρματοδρομίες στην Ολυμπία έδωσε την ευκαιρία σε πλούσιους Σπαρτιάτες που είχαν την οικονομική δυνατότητα να εκτρέφουν ή να έχουν άλογα να τοποθετήσουν αγάλματά τους στο ιερό. Δεν ήταν συνηθισμένο Σπαρτιάτες βασιλείς να εγείρουν αγάλματά τους σε άλλες πόλεις.  Έχουμε μόνο δύο τέτοια παραδείγματα κατά την Κλασική περίοδο, όπως υπενθύμισε η δρ Παλαγγιά, αλλά και τα δύο αφορούν βασιλείς οι οποίοι πέθαναν σε εκστρατείες σε ξένους τόπους.  Όταν ο νεαρός βασιλιάς Αγησίπολις σκοτώθηκε στην Άφυτο το 380 π.Χ., ο πατέρας του, ο βασιλιάς Παυσανίας, ο οποίος ζούσε τότε εξόριστος, έστησε άγαλμα του Αγησίπολι στους Δελφούς. Επίσης, άγαλμα του βασιλιά Αρχιδάμου Γ΄ τοποθετήθηκε από την σπαρτιατική πολιτεία στην Ολυμπία μετά τον θάνατό του στην Απουλία το 338 π.Χ., γιατί, όπως εξηγεί ο Παυσανίας, το σώμα του βασιλιά δεν βρέθηκε ποτέ ώστε να του δοθεί η πρέπουσα ταφή στην Σπάρτη. Τέλος, ο Λύσανδρος, νικητής στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, έσπασε την παράδοση φροντίζοντας να εγερθούν, ενόσω ακόμη ζούσε, αγάλματά του στην Ολυμπία αλλά και στους Δελφούς, παρότι δεν ήταν βασιλιάς ούτε και είχε νικήσει σε αθλητικούς αγώνες.

Στην συνέχεια, η καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης δρ Αλίκη Μουστάκα, στην ομιλία της με τίτλο «Disiecta Membra: Πρώιμες πήλινες απεικονίσεις από την Ακρόπολη των Αθηνών», αναφέρθηκε στα εν πολλοίς άγνωστα θραύσματα πήλινων μορφών μεγάλης κλίμακας που έχουν βρεθεί στην Ακρόπολη των Αθηνών. Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον των θραυσμάτων αυτών και η πιθανή σημασία τους για τις πρώιμες λατρευτικές δραστηριότητες σχετίζονται με το αξιόλογο μέγεθός τους, την ιδιόμορφη τεχνική που διαπιστώνεται σε τουλάχιστον μία περίπτωση, τα περίκομψα ενδύματά τους, καθώς και την χρονολόγησή τους στον 7ο αι. π.Χ. Παρά την κατάσταση στην οποία διατηρούνται, μπορούν να δώσουν περαιτέρω ενδείξεις σχετικά με τις πρώιμες λατρευτικές απεικονίσεις στην Ακρόπολη κατά την διάρκεια μιας περιόδου ελάχιστα γνωστής.

Στο πρωτότυπο θέμα της σχέσης των Σπαρτιατών με την ναυτιλία επικεντρώθηκε ο Πωλ Κάρτλετζ, καθηγητής Ελληνικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ, στην ομιλία του με τίτλο «Θάλαττα, θάλαττα! Οι Σπαρτιάτες και η… θάλασσα;» Στην θάλασσα, παρατήρησε ο ομιλητής, οι Σπαρτιάτες βρίσκονταν «έξω από τα νερά τους». Η πόλη τους ήταν χτισμένη στην λακωνική ενδοχώρα, μακριά από οποιαδήποτε ακτή. Η Σπάρτη ήταν η κυρίαρχη στρατιωτική δύναμη και βασιζόταν στους οπλίτες. Υπάρχει, όμως, και μια άλλη, ενδιαφέρουσα ιστορία που πρέπει να γραφτεί, τόνισε ο καθηγητής Κάρτλετζ· μια ιστορία που μιλά για την σχέση των Σπαρτιατών με την θάλασσα.

Αριστερά: Η καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, δρ Γεωργία Κοκκορού-Αλευρά
Δεξιά: Γενική άποψη του πυκνού ακροατηρίου του συνεδρίου στο θυγατρικό Ίδρυμα Ωνάση στην Νέα Υόρκη

«Πρώιμη Ελληνιστική Σπάρτη: Μεταβαλλόμενοι τρόποι αλληλεπίδρασης με τον ευρύτερο κόσμο» ήταν ο τίτλος της ομιλίας του δρος Γκρέαμ Σίπλεϋ, καθηγητή Αρχαίας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Λέστερ. Η ιστορία της Σπάρτης μετά την ήττα της στα Λεύκτρα της Βοιωτίας (371 π.Χ.) αντιμετωπίζεται συνήθως ως μια ιστορία οριστικής και ίσως δίκαιης παρακμής. Με τον τρόπο όμως αυτόν παρερμηνεύονται οι δύο και πλέον αιώνες ανεξάρτητης δράσης της Σπάρτης ως σημαντικής δύναμης στην Πελοπόννησο, ενώ συγχρόνως αγνοείται το φαινόμενο της ανάπτυξης μιας νέας μορφής πόλης. Πόσο ακριβής είναι η αντίληψη περί αδυναμίας της Σπάρτης μετά τις αρχές του 4ου αι. π.Χ.; Εάν ευσταθεί αυτή η αντίληψη, η αδυναμία της σε σχέση με τον έξω κόσμο έγινε άραγε φανερή με αλλαγές και στο εσωτερικό της Σπάρτης; Με ποιον τρόπο άλλαξε η εσωτερική δυναμική της πόλης από την μάχη των Λεύκτρων έως τις ριζικές μεταρρυθμίσεις που προσπάθησαν να εφαρμόσουν οι βασιλείς  Άγης Δ΄ και Κλεομένης Γ΄ (μετά τα μέσα του 3ου αι. π.Χ.) και για ποιον λόγο;

Για να κατανοήσουμε την Σπάρτη αυτής της περιόδου, πρέπει να εστιάσουμε το ενδιαφέρον μας τόσο στις εσωτερικές ισορροπίες όσο και στους εξωτερικούς δεσμούς της πόλης. Στην ομιλία του, ο δρ Σίπλεϋ υποστήριξε ότι οι νέες επιρροές που ασκήθηκαν στους τομείς της οικονομίας και του πολιτισμού από τον ευρύτερο ελληνικό κόσμο, σε συνδυασμό με την αδυναμία της Σπάρτης να κυριαρχήσει άμεσα σε άλλες κοινότητες της Λακωνίας, επέτρεψε στους Σπαρτιάτες να διαδραματίσουν περισσότερο ενεργό ρόλο στα ελληνικά πράγματα από όσο νομίζουμε.

Η δρ Στέλλα Ραφτοπούλου αναφέρθηκε στα ταφικά συμπόσια της Σπάρτης

Το τρίτο μέρος του συνεδρίου ολοκληρώθηκε με την ομιλία του δρος Ρίτσαρντ Τάλμπερτ, καθηγητή Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας στο Τσάπελ Χιλλ, η οποία είχε τίτλο «Η Σπάρτη του Πλουτάρχου: Lieux de mémoire, trous de mémoire (τόποι μνήμης, κενά μνήμης)». Ο ομιλητής αναφέρθηκε στην Σπάρτη των Κλασικών χρόνων και στο παράδοξο γεγονός ότι, ενώ ως κοινωνία στάθηκε αδιάφορη απέναντι στην αναγκαία καταγραφή των χαρακτηριστικών της και την παρουσίασή τους σε τρίτους, έφτασε ωστόσο να ασκεί τεράστια γοητεία από την εποχή της μέχρι σήμερα. Συνεπώς, σημείωσε ο καθηγητής Τάλμπερτ, δανειζόμενος το αντιθετικό ζεύγος του Πιερ Νορά, η ανάμνηση της Σπάρτης υποσκιάζει ανέκαθεν την ιστορία της.

Καθοριστικός διαμορφωτής της ανάμνησης αυτής, περισσότερο από κάθε άλλον αρχαίο συγγραφέα που τα έργα του διασώζονται, υπήρξε ο Πλούταρχος. Παρουσιάζοντας τους ποικίλους τρόπους με τους οποίους η ανάμνηση της Σπάρτης επηρέασε τον μεταγενέστερο στοχασμό, ο ομιλητής επέσυρε ιδιαίτερα την προσοχή σε ένα σημαντικό περιστατικό των τελών του 18ου αιώνα στην Γαλλία, στο οποίο δεν έχει δοθεί η πρέπουσα σημασία. Αναφέρθηκε επίσης στους σχετιζόμενους με την Σπάρτη Βίους, τους οποίους ο Πλούταρχος είτε σκόπευε να γράψει, αλλά δεν το έπραξε τελικά, είτε, πάλι, έγραψε, αλλά δεν διασώθηκαν. Ο Ρίτσαρντ Τάλμπερτ παρουσίασε, τέλος, τις σκέψεις του για τον διαφορετικό τρόπο με τον οποίο η Σπάρτη θα υπήρχε στην μνήμη των μεταγενεστέρων, εάν οι Βίοι αυτοί είχαν ολοκληρωθεί και διασωθεί.

Το τελευταίο σκέλος της ημερίδας, με συντονιστή τον Πωλ Κάρτλετζ, ξεκίνησε με την ομιλία του δρος Τζοσάια Όμπερ, καθηγητή Κλασικών και Πολιτικών Επιστημών στην έδρα ελληνικών σπουδών «Κωνσταντίνος Μητσοτάκης» της Σχολής Ανθρωπιστικών Σπουδών και Επιστημών του Πανεπιστημίου Στάνφορντ, με θέμα «Η δημοκρατία και η ανάπτυξη της Αθήνας». Αναλύοντας πρόσφατα στοιχεία, υποστήριξε ο καθηγητής  Όμπερ, μπορούμε να αποδείξουμε ότι η Αθήνα, με βάση διάφορες μετρήσεις και κατά την διάρκεια της Κλασικής περιόδου, ήταν η πιο επιτυχημένη από τις ελληνικές πόλεις-κράτη. Είχε επίσης υψηλό επίπεδο δημοκρατίας, η ανάπτυξη της οποίας σχετίζεται με την αυξημένη δυνατότητα της Αθήνας να υπερτερεί στην πράξη έναντι των αντιπάλων της. Η Αθήνα μπόρεσε να εκμεταλλευτεί το μεγάλο της μέγεθος και τους πλούσιους πόρους της, διότι «η δημοκρατία ως ικανότητα για επίτευξη στόχων» συνέβαλε στην αντιμετώπιση των σημαντικών δημόσιων προβλημάτων που ταλαιπωρούσαν όλες τις πόλεις.

Σύγχρονο άγαλμα του Λεωνίδα στην πόλη της Σπάρτης

Σύγχρονο άγαλμα του Λεωνίδα στην πόλη της Σπάρτης

Η λύση που εφάρμοσε η Αθήνα οδήγησε σε μια νέα προσέγγιση του προβλήματος της οργάνωσης των χρήσιμων γνώσεων. Η γνώση κατέχεται από άτομα, αλλά δομείται από θεσμικά όργανα και μπορεί να προαγάγει αφενός την καινοτομία και αφετέρου την μάθηση. Η αναζήτηση της σωστής ισορροπίας ανάμεσα στον ιδιωτικό παράγοντα και τους θεσμικούς κανόνες, ανάμεσα στην καινοτομία και την μάθηση, δεν είναι εύκολη υπόθεση. Εντούτοις, στην πορεία των χρόνων, η Αθήνα επέτυχε την σημαντική αυτήν ισορροπία. Ανέπτυξε επαρκείς δημοκρατικές διαδικασίες για την συλλογή, τον συντονισμό και την κωδικοποίηση των χρήσιμων γνώσεων. Ως αποτέλεσμα, η Αθήνα μπόρεσε να ανταποκριθεί στις προκλήσεις του ανταγωνισμού, των μεγεθών και των αλλαγών πολύ καλύτερα από ό,τι οι βασικοί της αντίπαλοι: η Σπάρτη και οι Συρακούσες.

Το σημαντικό αυτό επιστημονικό συνέδριο ολοκληρώθηκε με την ομιλία του δρος Κουρτ Α. Ράφλαουμπ, καθηγητή Κλασικών Σπουδών και Ιστορίας στο Πρόγραμμα Σπουδών της Αρχαιότητας του Πανεπιστημίου Μπράουν, ο οποίος ανέπτυξε το θέμα «Η άνθηση της πόλεως: Από τον  Όμηρο έως την Σπάρτη του Λυκούργου και την Αθήνα του Σόλωνα». Ο όρος πόλις ερμηνεύεται συνήθως ως «πόλη-κράτος». Στην πραγματικότητα, όπως εξήγησε ο ομιλητής, σύμφωνα με την ελληνική αντίληψη, επρόκειτο για ένα κράτος πολιτών. Κύρια σημασία είχε η κοινότητα των πολιτών παρά η πόλις ως τόπος. Η πηγή της πόλεως βρίσκεται στους λεγόμενους Σκοτεινούς Αιώνες. Στον  Όμηρο, η πόλις αποτελεί ήδη πραγματικότητα και θεωρείται δεδομένη: οι ήρωες αυτοπροσδιορίζονται με βάση την πόλιν καταγωγής τους και οι βασικοί τόποι ηρωικών πράξεων είναι πόλεις.

Είναι αξιοσημείωτο ότι η ομηρική πόλις εμφανίζει έντονη διαφορά από την μικρή αγροτική κοινότητα που περιγράφει ο Ησίοδος, ο οποίος κρατά αποστάσεις από την πόλιν με τις φιλονικίες στην αγορά και την διεφθαρμένη πολιτική ελίτ. Έναν αιώνα αργότερα, στην Σπάρτη του Λυκούργου και στην Αθήνα του Σόλωνα, οι θεσμοί αρχίζουν να επισημοποιούνται, οι πολιτικές διαδικασίες να καθορίζονται και τα προβλήματα της κοινότητας να επιλύονται με νόμους και θεσμικές μεταρρυθμίσεις. Οι δύο αυτές πόλεις ακολουθούν ξεχωριστές πορείες και σύντομα θα καταλήξουν σε αντίθετες μορφές, ως ιδεώδεις τύποι της παραδοσιακά αριστοκρατικής και της επαναστατικά δημοκρατικής πόλεως.

26-31