Σημείωμα
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 36 - ΙΟΥΝΙΟΣ 2007 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 36 ΙΟΥΝΙΟΣ 2007
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
Ζαν Φερραρί
ΙΜΜΑΝΟΥΕΛ ΚΑΝΤ:
ΕΠΙΚΑΙΡΟΙ ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΙΡΗΝΗ
Συνέντευξη στην Λήδα Μπουζάλη και τον Νίκο Αγγελή
Ζαν Φερραρί
Ένας από τους κορυφαίους μελετητές του Ιμμάνουελ Καντ, ο Ζαν Φερραρί, ομότιμος καθηγητής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου της Βουργουνδίας, βρέθηκε στην Αθήνα φέτος την άνοιξη, με τιμητική χορηγία του Ιδρύματος Ωνάση. Έχει διδάξει Φιλοσοφία στα Πανεπιστήμια του Ραμπάτ, της Βιέννης και της Βουργουνδίας, όπου διετέλεσε και κοσμήτορας της Σχολής Γραμμάτων και Φιλοσοφίας. Έχει επίσης διατελέσει μορφωτικός σύμβουλος σε πρεσβείες της Γαλλίας στο εξωτερικό.

Στο πλαίσιο της βαθιάς ενασχόλησής του με την φιλοσοφική σκέψη του Καντ, ίδρυσε το 1988 την Εταιρεία Μελέτης του  Έργου του Καντ στην Γαλλική Γλώσσα, της οποίας έκτοτε είναι πρόεδρος.  Έχει επίσης χρηματίσει αντιπρόεδρος της Διεθνούς Ομοσπονδίας των Εταιρειών Φιλοσοφίας και, το 1996, εξελέγη πρόεδρος του Παγκόσμιου Συνδέσμου Εταιρειών Φιλοσοφίας στην Γαλλική Γλώσσα.
Προσκεκλημένος του Συνδέσμου Υποτρόφων, ο καθηγητής Φερραρί έδωσε διάλεξη την 1η Μαρτίου 2007 στην Αίθουσα Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης με τίτλο: «Η ιδέα της αιώνιας ειρήνης και η θέση της στην πολιτική φιλοσοφία του Καντ». Για την έννοια της παγκόσμιας ειρήνης ο καθηγητής Φερραρί μίλησε στο περιοδικό ΑΩ:

Η ιδέα της ειρήνης δεν μπορεί να γίνει αντιληπτή χωρίς την ιδέα του πολέμου. Οι δύο αυτές ιδέες είναι αλληλένδετες. Στην ανθρώπινη ιστορία οι περίοδοι ειρήνης διαδέχονται τις περιόδους πολέμου. Αυτό που σήμερα ονομάζουμε ειρήνη, ο Καντ το ονόμαζε περίοδο εκεχειρίας ανάμεσα σε δύο περιόδους πολέμου, η οποία επιβαλλόταν βάσει κάποιας συνθήκης και με την απώτερη σκέψη ενός επόμενου πολέμου. Αληθινή θεωρούσε την ειρήνη που θα ήταν διαρκής και παγκόσμια. Η ιδέα της αιώνιας ειρήνης σημαίνει ότι δεν θα υπάρξει ποτέ πια πόλεμος και έχει τις ρίζες της στην κληρονομιά των ειρηνιστών στοχαστών. Η έκφραση «αιώνια ειρήνη» καθιερώθηκε τον 18ο αιώνα από τον αββά ντε Σαιν-Πιερ, μετά τον πόλεμο των δεκατεσσάρων ετών που κατέστρεψε την Ευρώπη. Τότε, οι πιο φωτισμένοι πνευματικοί άνθρωποι άρχισαν να ονειρεύονται μια ειρήνη διαρκή και ο αββάς ντε Σαιν-Πιερ πρότεινε την υπογραφή μιας συνθήκης από όλα τα ευρωπαϊκά κράτη, ώστε να ενωθούν σε ένα είδος συνομοσπονδίας που θα εξασφάλιζε την διαρκή ειρήνη. Το μοντέλο αυτό αφορούσε, όμως, μόνο το εσωτερικό της Ευρώπης, πράγμα πολύ σημαντικό. Ήταν δηλαδή μια «αιώνια ειρήνη για την Ευρώπη». Στα εξωτερικά σύνορά της, η Ευρώπη θα διέθετε στρατούς για να την υπερασπίζονται.
Η πρωτότυπη ιδέα του Καντ ήταν να αναγάγει την πρόταση της αιώνιας ειρήνης σε έννοια με παγκόσμια ισχύ, χωρίς εδαφικούς περιορισμούς. Σε ορισμένα κείμενά του, δείχνει ότι η Ευρώπη θα μπορούσε να αποτελέσει το σημείο εκκίνησης, αναγνωρίζοντας ότι η επίτευξη της παγκόσμιας ειρήνης θα απαιτούσε πολύ χρόνο. Στο έργο του Zum evigen Frieden (1795) αναφέρει τους όρους και τις προϋποθέσεις για την ειρήνη. Περιλαμβάνονται τα εξής τρία βασικά και υποχρεωτικά άρθρα:

Το πρώτο αφορά το εσωτερικό δίκαιο κάθε κράτους, θέτοντας ως προϋπόθεση την δημοκρατία και θεωρώντας ότι η ειρήνη δεν μπορεί να ισχύσει σε δικτατορίες και άλλα ανελεύθερα καθεστώτα, γιατί, όπως πιστεύει, ο λαός δεν συναινεί στον πόλεμο και τις φρικαλεότητές του. Μόνον οι άρχοντες, για να δοξαστούν, είναι έτοιμοι να θυσιάσουν τον λαό.

Το δεύτερο άρθρο αφορά το διεθνές δίκαιο, όπου ο Καντ οραματίζεται διάφορα μέσα με τα οποία μπορεί να εγκαθιδρυθεί μια μορφή συμμαχίας μεταξύ των κρατών όλου του κόσμου, η οποία και θα εξασφαλίσει την διαρκή ειρήνη.

Το τρίτο άρθρο αφορά το κοσμοπολιτικό δίκαιο, την φιλοξενία που οφείλουμε προς κάθε ξένο –τον άλλον–, τον οποίο δεν πρέπει να θεωρούμε εχθρό, στο μέτρο βέβαια που δεν απειλεί την δημόσια τάξη. Στο πλαίσιο αυτό, ο Καντ καταδικάζει απερίφραστα τους αποικιοκρατικούς πολέμους και όσα έκανε η χριστιανική Ευρώπη στην Αμερική και την Ασία. Αυτοί είναι οι όροι χωρίς τους οποίους δεν μπορεί να υπάρξει διαρκής και παγκόσμια ειρήνη.

Γιατί ο όρος που χρησιμοποιεί ο Καντ είναι «διαρκής» (perpétuelle) και όχι «αιώνια» (éternelle) ειρήνη;
Η ερμηνεία των λέξεων μπορεί να έχει αποκλίσεις. Στα γαλλικά ο όρος «perpétuelle» (διαρκής) υιοθετήθηκε γιατί η λέξη «αιώνια» υπονοεί κάτι που δεν έχει ούτε αρχή ούτε τέλος. Αλλά μόνον ο Θεός είναι αιώνιος. Διαρκές, «perpétuel», μπορεί να είναι αυτό που έχει αρχή, αλλά δεν έχει τέλος.

Το ζήτημα της παγκόσμιας ειρήνης είναι σήμερα εξαιρετικά επίκαιρο. Εάν ζούσε σήμερα ο Καντ θα θεωρούσε εφικτό το όραμα αυτό, βλέποντας την διεθνή κατάσταση;
Πιθανότατα θα έλεγε ότι τα πράγματα δεν έχουν αλλάξει πολύ από την εποχή του. Κατά τον 18ο αιώνα, γινόταν μια σημαντική διάκριση, ιδιαίτερα εμφανής στην σκέψη του Ρουσσώ, αλλά και στον Καντ: η διαφορά ανάμεσα στην φυσική κατάσταση των πραγμάτων (état de nature), που δεν διέπεται από νόμους, και σε μια κοινωνική κατάσταση πολιτών, δηλαδή κοινωνίες οργανωμένες σε κράτη που διέπονται από νόμους (état civil).
Την εποχή του Καντ δεν υπήρχε διεθνές δίκαιο, οι διεθνείς σχέσεις βρίσκονταν σε «état de nature», δηλαδή κυριαρχούσε η θέληση του ισχυροτέρου. Σήμερα, με εξαίρεση την Ευρώπη και πιθανώς μερικές άλλες χώρες, γίνονται ακόμη βίαιοι πόλεμοι. Επίσης, μια τρομοκρατική ενέργεια είναι πιθανή σε οποιο-δήποτε μέρος του κόσμου. Επομένως, η διαρκής ειρήνη δεν έχει επιτευχθεί, αφού προϋπόθεσή της είναι η παγκοσμιότητα, παρά μόνον εντός των συνόρων της Ευρώπης, χάρις στην Συνθήκη της Ρώμης.
Ταυτόχρονα, υπάρχει η απειλή μιας υπερδύναμης που πιστεύει ότι μπορεί να επιβάλει την άποψή της σε όλον τον κόσμο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η κυβέρνησή τους έχουν μιαν άποψη για το τι είναι δημοκρατία και ποιες πρέπει να είναι οι σχέσεις μεταξύ των κρατών, και θέλουν να επιβάλουν την άποψή τους αυτή, ακόμη και με την χρήση βίας. Ο Καντ θα το θεωρούσε αυτό τυραννία, γιατί πίστευε ότι κάθε λαός έχει το δικαίωμα να καθορίζει ο ίδιος τις ιδεολογίες του.
Εάν ο Καντ ξαναρχόταν στο σήμερα θα ήταν σίγουρα απογοητευμένος λόγω της μικρής προόδου που έχει επιτευχθεί στο θέμα της παγκόσμιας ειρήνης, εκτός από την Ευρώπη, για την οποία είχε προβλέψει ότι θα αποτελούσε τον πρώτο πυρήνα δημοκρατικών κρατών με διαρκή ειρήνη, καθώς και  παράδειγμα προς τον υπόλοιπο κόσμο.

Υπάρχουν φιλόσοφοι που πρεσβεύουν ότι η βία είναι έμφυτη στην ανθρώπινη φύση. Ο Καντ ποια θέση παίρνει στο θέμα αυτό;
Ο Καντ δεν είναι αντίθετος σε αυτή την άποψη. Πιστεύει ότι ο άνθρωπος έχει έμφυτες δύο αντίθετες τάσεις, μία καλή και μία κακή. Πιστεύει στην θεωρία του ριζικού κακού (mal radical), δηλαδή ότι υπάρχει μέσα στον άνθρωπο μια κακή ρίζα: η βία. Θεωρεί, λοιπόν, ότι η καλή πλευρά –η καλοσύνη που είναι ο Λόγος– πρέπει προοδευτικά να κυριαρχήσει και η δύναμη της βίας να μετασχηματιστεί σε μια δύναμη Λόγου, την δύναμη του νόμου. Γιατί και ο νόμος χωρίς την δύναμη να επιβληθεί δεν έχει αποτέλεσμα. Αντίθετα, μια δύναμη που δεν βασίζεται στον νόμο και τον Λόγο γίνεται τυραννία.

Η παγκόσμια ειρήνη προϋποθέτει τον σεβασμό της διαφορετικότητας μεταξύ των λαών. Ακριβώς αυτό ήταν το θέμα διεθνούς συνεδρίου στο οποίο προεδρεύσατε τον περασμένο Αύγουστο στην Βουδαπέστη. Ποιες απόψεις αναπτύχθηκαν σε εκείνη την συνάντηση;
Θέμα του συνεδρίου ήταν «Ταυτότητα και διαφορά, το ταυτό και το έτερον». Η οργανωτική επιτροπή του συνεδρίου αποφάσισε να εξεταστεί το θέμα από πολλές διαφορετικές φιλοσοφικές αρχές. Βλέπουμε ότι στην ιστορία της φιλοσοφίας, από τον Πλάτωνα και τους προσωκρατικούς, η έννοια της ταυτότητας και της διαφοράς διαδραμάτισε πρωταρχικό ρόλο, καθώς αποτελεί την βάση των ανθρώπινων σχέσεων. Ο Καντ αποτίνει ιδιαίτερη τιμή στον Πλάτωνα, αναφέροντας στην Κριτική του Καθαρού Λόγου ότι ο Πλάτων υπηρέτησε καλύτερα από όλους την έννοια της ανθρώπινης ελευθερίας, δείχνοντας πως πρέπει να τοποθετηθεί σε κοινή θεώρηση με την ελευθερία του άλλου. Η διαφορετικότητα του «άλλου» είναι ταυτόχρονα η ομοιότητα του εαυτού μου, γιατί το «άλλο» είναι ταυτόχρονα ένα άλλο «εγώ». Από την σύνθεση διαφορετικών στοιχείων προκύπτει ένας μοναδικός πλούτος.
Η σύγχρονη φιλοσοφία έδωσε στον όρο «ετερότητα» πρωταρχική σημασία, με κυρίαρχη μορφή στον τομέα αυτό τον αείμνηστο Πωλ Ρικέρ, ο οποίος μας άφησε πριν από ενάμιση χρόνο, αλλά ήταν διαρκώς παρών στο συνέδριο με την σκέψη του. Όταν θα εκδοθούν τα πρακτικά του συνεδρίου θα αποτελέσουν πλούσιο και σημαντικό υλικό αναφοράς, γιατί το θέμα ήταν σίγουρα συναρπαστικό.

Ποιο θέμα έχει η έρευνα που πραγματοποιείτε στην Ελλάδα με την χορηγία του Ιδρύματος Ωνάση;
Η αγάπη μου για την αρχαία ελληνική φιλοσοφία είναι πολύ παλιά. Στο πρώτο μέρος της ακαδημαϊκής καριέρας μου ασχολήθηκα εκτενώς με το έργο του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη, των Στωικών, των Επικουρείων. Ειδικότερα, πριν από είκοσι χρόνια πραγματοποίησα μια έρευνα σχετικά με τις αναφορές στον Πλάτωνα που συναντάμε μέσα στο φιλοσοφικό έργο του Καντ. Το θέμα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί, από την μια πλευρά, ο Καντ τηρεί μια πολύ κριτική στάση απέναντι στην άποψη του Πλάτωνα, αλλά ταυτόχρονα τρέφει μεγάλο θαυμασμό για το πλατωνικό ιδεώδες στο πλαίσιο της ηθικής και πολιτικής σκέψης.
Με αφορμή την έρευνά μου αυτή, ασχολήθηκα στην συνέχεια εκτενώς με το ζήτημα των αντιφάσεων στις οποίες πέφτει ο ανθρώπινος Λόγος προσπαθώντας να προσεγγίσει την απόλυτη αλήθεια, θέμα που αποτελεί και την αφετηρία της κριτικής φιλοσοφίας του Καντ. Όπως αναφέρει και ο ίδιος, το έτος 1769, έλαμψε μπροστά του ένα μεγάλο φως: αυτό των «αντινομιών», δηλαδή το γεγονός ότι μπορούμε να αποδείξουμε εξίσου ότι η ελευθερία υπάρχει ή ότι δεν υπάρχει, ότι ο Θεός υπάρχει ή ότι δεν υπάρχει. Τις αντιφάσεις αυτές ο Καντ δεν τις εφηύρε. Προϋπήρχαν αυτού. Είχε διαβάσει ένα έργο που ήδη τον 18ο αιώνα ήταν πολύ σημαντικό: το Ιστορικό και Κριτικό Λεξικό του Πιερ Μπελ. Στο άρθρο του «Ζήνων ο Ηλείος», σχολίαζε ορισμένες αντιφάσεις στις οποίες πέφτει ο Λόγος προσπαθώντας να προσεγγίσει την ίδια την ύπαρξη. Για τον Καντ, αυτό το κείμενο αποτελεί σημείο αναφοράς. Το πρώτο ερώτημα που έθετε ήταν: «Τι μπορώ να γνωρίζω;»

Αυτό μου έδωσε την ιδέα να πραγματοποιήσω μια έρευνα, η οποία θα έχει ένα γενικό μέρος σχετικό με τις αναφορές στην ελληνική φιλοσοφία στο έργο του Καντ, πράγμα που σήμερα διευκολύνει εξαιρετικά η πληροφορική. Εκτός από το γενικό μέρος, η έρευνά μου θα ασχοληθεί και με ένα επιμέρους θέμα, όπως είναι η σχέση του Καντ με το ρεύμα του σκεπτικισμού, την πηγή του οποίου μπορεί κανείς να ανιχνεύσει στους Έλληνες φιλοσόφους. Τον 19ο αιώνα στην Γαλλία, ο ίδιος ο Καντ θεωρείτο σκεπτικιστής, αφού δεν πίστευε ότι ο ανθρώπινος Λόγος μπορεί ποτέ να φθάσει στην απόλυτη αλήθεια. Ο ίδιος το αρνείτο και υποδείκνυε ότι ο Λόγος έχει τρία μέρη: ένα δογματικό –το οποίο είναι και το πιο κοινό, αφού είμαστε βέβαιοι για όσα βλέπουμε–, ένα δεύτερο κριτικό μέρος και, τέλος, το σκεπτικιστικό σκέλος, που δείχνει την αδυναμία μας να φτάσουμε στην απόλυτη αλήθεια.


Aριστερά: Ο Ιμμάνουελ Καντ   Δεξιά: Ο Ζαν Φερραρί με τον υπότροφο και συντονιστή της εκδήλωσης, Νίκο Αγγελή

32-35