Βιβλιοπαρουσίαση
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 36 - ΙΟΥΝΙΟΣ 2007 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 36 ΙΟΥΝΙΟΣ 2007
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !

Η επαναφορά της προηγούμενης κατάστασης ως τρόπος αποκατάστασης της ζημίας

Athens-Sparta,
γεν. επιμ. έκδ. Νικόλαος Καλτσάς, Νέα Υόρκη: Alexander S. Onassis Public Benefit Foundation (U.S.A.), 2006, σελ. 319, έγχρωμη εικονογράφηση, βιβλιογραφία.

ISBN: 0-9776598-1-X
γράφει η Καλλιόπη Χρηστοφή
Αθήνα - Σπάρτη
Ο κατάλογος της έκθεσης στην Νέα Υόρκη

Στο πλαίσιο της διαρκούς προσπάθειας του Κοινωφελούς Ιδρύματος Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης να προωθήσει και να αναδείξει την καλλιτεχνική και ανθρωπιστική διάσταση του ελληνικού πολιτισμού, πραγματοποιήθηκε στην Νέα Υόρκη η έκθεση με τίτλο «Αθήνα-Σπάρτη: Από τον 8ο έως τον 5ο π.Χ. αιώνα». Σκοπός ήταν η ταυτόχρονη παρουσίαση των δύο πόλεων και κυρίως της Σπάρτης.

Στον κατάλογο που δημιουργήθηκε για να την πλαισιώσει, περιλαμβάνονται 181 λήμματα που αφορούν 289 ελληνικές αρχαιότητες, γλυπτά, αγγεία, χάλκινα και ελεφάντινα αντικείμενα, νομίσματα, από την Αρχαϊκή περίοδο μέχρι το τέλος του 5ου αι. π.Χ. Λίγα εκθέματα σχετίζονται με την Γεωμετρική περίοδο. Τα εισαγωγικά κείμενα του πολυσέλιδου καταλόγου πραγματεύονται διάφορα θέματα, όπως το ιστορικό διάγραμμα των δύο πόλεων, την τοπογραφία, την γλυπτική, την μεταλλοτεχνία, την αγγειογραφία, την νομισματική, αλλά και τα γεγονότα των Περσικών Πολέμων και του Πελοποννησιακού Πολέμου. Για την συγγραφή των εισαγωγικών κειμένων και των λημμάτων του εκθεσιακού καταλόγου συνεργάστηκαν εξέχοντες ιστορικοί και αρχαιολόγοι, Έλληνες και ξένοι.

Τα δύο πρώτα κεφάλαια αναφέρονται στην ιστορία των Αθηνών και της Σπάρτης από τον 8ο έως τον 5ο αι. π.Χ. Ιδρυτής της πόλης-κράτους των Αθηνών θεωρείται ο Θησέας. Με δική του πρωτοβουλία έγινε ο Συνοικισμός, δηλαδή η ενοποίηση των δώδεκα κωμοπόλεων της Αττικής σε μία μεγάλη πόλη με κέντρο την Ακρόπολη. Ο Σόλων, επώνυμος άρχων την περίοδο 594-593 π.Χ., έθεσε τις πρώτες βάσεις της δημοκρατίας. Ο Κλεισθένης θεωρείται ο θεμελιωτής του δημοκρατικού πολιτεύματος. Οι μεταρρυθμίσεις του (508-507 π.Χ.) είχαν ως αποτέλεσμα την ισονομία και την ενεργή συμμετοχή των πολιτών στην δημόσια ζωή. Η αρχή του 5ου αι. π.Χ. σημαδεύτηκε από τους Περσικούς Πολέμους. Η θεαματική αύξηση της δύναμης των Αθηνών μετά τους πολέμους οδήγησε αναπόφευκτα στην σύγκρουση με την Σπάρτη. Ο μεταξύ τους πόλεμος, γνωστός ως Πελοποννησιακός, άρχισε το 431 π.Χ. και, με κάποια διαλείμματα, διήρκεσε ως το 404 π.Χ., με νίκη της Σπάρτης και των συμμάχων της.

Επάνω: Αγαλμάτιο κόρης (περ. 500 π.Χ.), αττικού εργαστηρίου, από την Ακρόπολη των Αθηνών, Μουσείο Ακροπόλεως
Κέντρο: Πήλινη υδρία (περ. 555-550 π.Χ.), Αρχαιολογικό Μουσείο Ρόδου
Κάτω: Χάλκινο ειδώλιο νεαρής δρομέως (550-540 π.Χ.), λακωνικού εργαστηρίου, από το Ιερό του Διός στην Δωδώνη, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών
Η Σπάρτη ιδρύθηκε σχεδόν στο μέσον της κοιλάδας του Ευρώτα, που είναι γνωστή και ως Κοίλη Λακεδαίμων, τον 10ο αι. π.Χ. Σπαρτιάτες ονομάζονταν οι κάτοικοι της πόλης και οι πολίτες με πλήρη δικαιώματα, οι όμοιοι, ενώ Λακεδαίμονες ήταν οι κάτοικοι της Λακεδαίμονος. Έτσι, όλοι οι Σπαρτιάτες ήταν Λακεδαιμόνιοι, αλλά όλοι οι Λακεδαιμόνιοι δεν ήταν Σπαρτιάτες· μπορούσαν να είναι περίοικοι ή είλωτες. Η Πιτάνη, οι Λίμνες, η Μεσόα, η Κυνόσουρα και οι Αμύκλες ήταν οι πέντε κώμες που συγκροτούσαν την γεωμετρική Σπάρτη. Ο συνοικισμός των τεσσάρων πρώτων άρχισε τον 10ο αι. π.Χ. και ολοκληρώθηκε μετά την κατάληψη των Αμυκλών κατά τον 8ο αι. π.Χ. Οι Σπαρτιάτες ήταν ταγμένοι να υπηρετούν την πολιτεία και προετοιμάζονταν για αυτόν τον σκοπό. Η σκληρή και συνεχής εκγύμναση, η λιτή διατροφή και ο λιτός ιματισμός, η διδαχή της καρτερικότητας και του σεβασμού αποτελούσαν συστατικά στοιχεία της «αγωγής» των Σπαρτιατών.

Στην συνέχεια του καταλόγου, παρουσιάζεται η τοπογραφία των Αθηνών από την ίδρυση της πόλης-κράτους μέχρι τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, καθώς και η μνημειακή τοπογραφία της αρχαίας Σπάρτης. Η κυριότερη πηγή πληροφοριών για τα μνημεία της αρχαίας Σπάρτης είναι ο Παυσανίας. Η Αγορά, θρησκευτικό και διοικητικό κέντρο της πόλης, εμπλουτίζεται με πλήθος οικοδομημάτων κατά τον 6ο αι. π.Χ. Το ιερό της Χαλκιοίκου Αθηνάς, σε χρήση από τους Μυκηναϊκούς χρόνους, ήταν σημαντικό άσυλο. Το σημαντικότερο ιερό ήταν της Ορθίας Αρτέμιδος. Αποτελούσε το κέντρο της σπαρτιατικής αγωγής. Οι εορτές περιλάμβαναν τρία κύρια αγωνίσματα, ένα είδος κυνηγητού που λεγόταν καθθηρατόριον, ένα αγώνισμα τραγουδιού, ονομαζόμενο μώα, και ένα άλλο τραγουδιού ή απαγγελίας, που λεγόταν κελοία. Ιδιαίτερης σημασίας ήταν ο αγών καρτερίας, η διαμαστίγωση νέων.

Το πρώτο κεφάλαιο του δεύτερου μέρους αναφέρεται στην Αθήνα και την Σπάρτη κατά την Γεωμετρική περίοδο. Ως αρχή της περιόδου ορίζεται συμβατικά το έτος 1125 π.Χ. Κατά τους λεγόμενους μεταβατικούς χρόνους, σχηματίστηκε εν πολλοίς ο ιστορικός ελληνικός πληθυσμός, με την συγχώνευση μυκηναϊκών πληθυσμιακών ομάδων και τμημάτων των λαών που εισέβαλαν στον ελλαδικό χώρο. Παράλληλα, διατηρήθηκαν οι αναμνήσεις από το λαμπρό μυκηναϊκό παρελθόν, όπως αυτές αποκρυσταλλώθηκαν στο έπος, δημιουργήθηκε το ελληνικό αλφάβητο από το φοινικικό, αναγεννήθηκαν οι τέχνες, εξαπλώθηκε ο ελληνισμός σε πολλά σημεία της Μεσογείου, διαμορφώθηκε μια ενιαία εθνική, θρησκευτική και ηθική συνείδηση από όλους τους Έλληνες και οργανώθηκε κοινωνικά και πολιτικά ο πληθυσμός της Ελλάδας με βάση τον θεσμό της πόλης-κράτους. Η Αθήνα και η Σπάρτη, οι σπουδαιότερες πόλεις-κράτη, ανέπτυξαν διαφορετική κοινωνική και πολιτική οργάνωση. Η Αθήνα παρέμεινε ιωνική, αφού οι Δωριείς δεν εγκαταστάθηκαν ποτέ στο έδαφός της. Αντίθετα, οι Δωριείς Σπαρτιάτες που έφθασαν στην Λακωνία ανέπτυξαν ένα στρατοκρατικό καθεστώς για να αντιμετωπίσουν τους αυτόχθονες Αχαιούς, τους γείτονες Μεσσηνίους και τους αιώνιους εχθρούς τους από τον Βορρά, τους Αργείους.

Ακολουθεί το κεφάλαιο για την αττική γλυπτική κατά τον 6ο και τον 5ο αι. π.Χ. Τρεις τύποι γλυπτών χαρακτηρίζουν την αττική δημιουργία της Αρχαϊκής περιόδου: ο κούρος, η κόρη και οι επιτύμβιες στήλες. Οι κοινωνικές επιπτώσεις από τις πολιτειακές μεταβολές του Κλεισθένη (508-509 π.Χ.) και την περσική εισβολή καλλιέργησαν ένα κλίμα που οδήγησε στην αύξηση του ενδιαφέροντος για τις τέχνες. Η εξέλιξη προς την φυσιοκρατική απόδοση των μορφών γίνεται πιο σαφής στα έργα του λεγόμενου «Αυστηρού Ρυθμού» (480-450 π.Χ.). Η γλυπτική της ώριμης Κλασικής περιόδου (450-420 π.Χ.) μας είναι γνωστή κυρίως από τον διάκοσμο των μνημείων, καθώς και τις επιτύμβιες και αναθηματικές ανάγλυφες στήλες. Πολλοί γλύπτες δραστηριοποιούνται στην Αθήνα, επιφανέστερος των οποίων ήταν ο Φειδίας, επόπτης της μεγάλης ομάδας γλυπτών, λιθοξόων και αρχιτεκτόνων που έκτισαν τον Παρθενώνα (447-432 π.Χ.). Κατά την περίοδο 420-400 π.Χ., ο Αγοράκριτος και ο Αλκαμένης, μαθητές του Φειδία, αναπτύσσουν τον «Πλούσιο Ρυθμό».

Η λακωνική γλυπτική της Αρχαϊκής περιόδου δεν έχει να επιδείξει μαρμάρινα αγάλματα κούρων και κορών. Οι κύριες καλλιτεχνικές εκφάνσεις της εποχής είναι τα μαρμάρινα ανάγλυφα του λεγόμενου λακωνικού τύπου με επιπεδόγλυφες παραστάσεις.  Άριστα δείγματα αυτού του τύπου είναι η αμφίγλυφη πυραμιδοειδής στήλη όπου απεικονίζονται ζεύγη μορφών (Ορέστης-Κλυταιμνήστρα και Μενέλαος-Ελένη), τα αναθηματικά ανάγλυφα με παράσταση των Διοσκούρων και των συμβόλων τους, καθώς και τα ηρωικά ανάγλυφα με παράσταση ζεύγους θεοτήτων ή αφηρωισμένων νεκρών. Τα έργα γλυπτικής των Κλασικών χρόνων είναι ακόμη λιγότερα. Ξεχωρίζει το άγαλμα ενός οπλίτη, γνωστού ως Λεωνίδα, από παριανό μάρμαρο. Σε αντίθεση με την μνημειακή γλυπτική, σημαντικός είναι ο αριθμός των χάλκινων έργων μικρού μεγέθους, η παραγωγή των οποίων συνεχίστηκε αδιάλειπτα από την Γεωμετρική περίοδο μέχρι την μεγάλη ακμή των Αρχαϊκών χρόνων.

Στην αττική αγγειογραφία, ο Γεωμετρικός ρυθμός, θα διαρκέσει περίπου διακόσια χρόνια, από το 900 ώς το 700 π.Χ. Περί το 630 π.Χ., οι Αθηναίοι αγγειογράφοι άρχισαν να χρησιμοποιούν την μελανόμορφη τεχνική. Γύρω στο 530 π.Χ., επινοήθηκε στην Αττική η ερυθρόμορφη τεχνική που θα κυριαρχήσει στον ελληνικό κόσμο τους επόμενους αιώνες. Ο Ευφρόνιος, ο Ευθυμίδης και ο Φιντίας είναι μεταξύ των πρωτοπόρων. Στα χρόνια που ακολούθησαν μετά τους πρωτοπόρους, εκδηλώνεται η τάση για ρεαλιστικότερη απόδοση των μορφών. Οι σπουδαιότεροι αγγειογράφοι αυτής της περιόδου είναι ο Ζωγράφος του Κλεοφράδη, ο Ζωγράφος του Βερολίνου και ο Μύσων. Άλλη ομάδα αττικών αγγείων χαρακτηριστική του 5ου αιώνα είναι οι λευκές λήκυθοι. Σημαντικότερος από τους αγγειογράφους του είδους θεωρείται ο Ζωγράφος του Αχιλλέα.

Η ιστορία της λακωνικής κεραμεικής αρχίζει το 950 π.Χ., όταν εμφανίζονται τα πρώτα δείγματα της λεγόμενης πρωτογεωμετρικής λακωνικής κεραμεικής. Η λάκαινα (βαθύς σκύφος), ένα από τα πιο δημοφιλή και διαχρονικά σχήματα, κάνει την εμφάνισή της στα μέσα του 8ου αι. π.Χ., κατά την υστερογεωμετρική κεραμεική φάση. Η μελανόμορφη τεχνική υιοθετείται στην Λακωνία το 620 π.Χ. και φτάνει στην μεγαλύτερη ακμή της το 580 π.Χ. Γνωστές είναι οι μελανόμορφες λακωνικές κύλικες, διακοσμημένες με παραστάσεις στην εσωτερική επιφάνεια.

Όσον αφορά την νομισματοκοπία, η Αθήνα συγκαταλέγεται μεταξύ των πρώτων πόλεων που έκοψαν δικό τους νόμισμα. Με την ίδρυση του δημοκρατικού πολιτεύματος από τον Κλεισθένη (508-507 π.Χ.), εμφανίζονται τα τετράδραχμα με την κεφαλή της Αθηνάς στις πρόσθιες όψεις και το ιερό πτηνό και σύμβολο της θεάς, την γλαύκα, στις οπίσθιες. Η έκδοση δεκαδράχμων μετά την νίκη του Κίμωνα κατά των Περσών στον Ευρυμέδοντα ποταμό αντανακλά την ευρωστία του αθηναϊκού κράτους. Η κακή οικονομική κατάσταση του αθηναϊκού κράτους αποδεικνύεται με την κυκλοφορία, πριν από το 405 π.Χ., των υπόχαλκων τετραδράχμων και δραχμών – χάλκινα νομίσματα με επένδυση αργύρου, τα «πονηρά χαλκία» του Αριστοφάνη. Στην αρχή του 2ου αι. π.Χ., η Αθήνα υιοθετεί την χρήση λεπτών και πλατιών τετραδράχμων. Τα τετράδραχμα αυτά, της «Νέας Τεχνοτροπίας» ή τετράχμα στεφανηφόρα στις επιγραφές τους, έφεραν το όνομα της πόλης στα πέρατα του τότε γνωστού κόσμου.

Στην Σπάρτη, σύμφωνα με την λυ-κούργεια νομοθεσία, απαγορευόταν στους πολίτες να συναλλάσσονται σε χρυσό ή σε άργυρο. Επί αιώνες οι Λακεδαιμόνιοι χρησιμοποιούσαν μόνο δύσ-χρηστα σιδερένια νομίσματα, τα οποία ονομάζονταν πέλανοι. Η Σπάρτη δεν έκοψε ασημένιο νόμισμα μέχρι τον 3ο αι. π.Χ.

Η διαφορά των δύο εξίσου σημαντικών πόλεων-κρατών αναδεικνύεται ανάγλυφα μέσα από τα κείμενα και τα αντικείμενα του πολυσέλιδου καταλόγου. Η πολυτελής αυτή έκδοση, εξαιρετικής σπουδαιότητας για την ιστορία των δύο πόλεων, αποτελεί μονογραφία για το θέμα.
46-48