Διάλεξη
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 35 - ΜΑΡΤΙΟΣ 2007 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 35 ΜΑΡΤΙΟΣ 2007
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
Οι τοιχογραφημένες εκκλησίες
στην κατεχόμενη Κύπρο

του Χαράλαμπου
Γ. Χοτζάκογλου,

βυζαντινολόγου, δρος του
Πανεπιστημίου της Bιέννης,
διδάσκοντος στο Eλληνικό
Aνοικτό Πανεπιστήμιο

Επί τριάντα σχεδόν χρόνια μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, ελάχιστες ήταν οι πληροφορίες για την κατάσταση των χριστιανικών μνημείων στο κατεχόμενο τμήμα του νησιού ή για την τύχη των κινητών τους αντικειμένων (φορητών εικόνων, χειρογράφων, ιερών σκευών, παλαιτύπων κ.τ.λ.). Μεμονωμένες πληροφορίες που κατά καιρούς γίνονταν γνωστές έκαναν λόγο για μεγάλη καταστροφή, λεηλασίες και βανδαλισμούς των ναών, σύληση των νεκροταφείων, μετατροπή των εκκλησιών σε βουστάσια και αρπαγή των εικόνων τους και των ιερών τους σκευών.

Τα πρώτα γεγονότα που άρχισαν να επιβεβαιώνουν τις πληροφορίες αυτές ήταν ο εντοπισμός, σε αγορές κυρίως της Δυτικής Ευρώπης και της Αμερικής, βυζαντινών συνήθως εικόνων από ναούς της κατεχόμενης Κύπρου, καθώς και αρχαίων αντικειμένων (όπως, για παράδειγμα, της συλλογής Χατζηπροδρόμου). Ακολούθως, εντοπίστηκαν λεηλατημένοι βυζαντινοί θησαυροί από την Κύπρο μέχρι και στην  Άπω Ανατολή (λόγου χάριν, ένα βημόθυρο από την Αγία Παρασκευή Περιστερώνας Αμμοχώστου στην Οσάκα της Ιαπωνίας), ενώ επίσης ο εντοπισμός στις Ηνωμένες Πολιτείες των αποτοιχισμένων ψηφιδωτών από την Παναγία Κανακαρία της Λυθράγκωμης συντάραξε την παγκόσμια επιστημονική κοινότητα. Ακολούθησε ο εντοπισμός των τοιχογραφιών του Αγίου Ευφημιανού της Λύσης, οι οποίες είχαν μεταφερθεί στο Ίδρυμα Μενίλ του Τέξας, καθώς και δεκάδων άλλων τοιχογραφιών και ψηφιδωτών σε ιδιωτικές συλλογές του εξωτερικού.

Επάνω: Τοιχογραφία του Αγίου Σπυρίδωνος πριν από την τουρκική εισβολή του 1974 (Ναός του Αγίου Νικολάου στην κατεχόμενη Κώμα του Γιαλού)
Κάτω: Σπαράγματα από την τοιχογραφία της Δευτέρας Παρουσίας όπως είναι σήμερα (Ναός του Αντιφωνητού στην κατεχόμενη Καλογραία)

Τόσο η Εκκλησία της Κύπρου και οι νόμιμες αρχές της Κυπριακής Δημοκρατίας όσο και διάφοροι ιδιώτες και ιδρύματα κινητοποιήθηκαν έκτοτε για τον επαναπατρισμό πολλών αντικειμένων που εμφανίζονται ακόμη σε παράνομες αγορές του εξωτερικού ή σε δημοπρασίες διεθνών οίκων. Οι εκθέσεις των εμπειρογνωμόνων οι οποίοι διορίστηκαν από το Συμβούλιο της Ευρώπης και επισκέφθηκαν κάποια από τα κατεχόμενα μνημεία επιβεβαίωσαν επισήμως την καταστροφή που είχαν υποστεί και τα ίδια τα μνημεία. Στα κείμενά τους, οι ειδικοί αυτοί εμπειρογνώμονες επισήμαιναν το μέγεθος της καταστροφής και έκρουαν τον κώδωνα του κινδύνου για την άμεση αναστήλωση και την συντήρηση των μνημείων, οι οποίες όμως ποτέ δεν έγιναν πράξεις.

Μετά την μερική άρση των περιορισμών διέλευσης στις κατεχόμενες περιοχές (Πάσχα του 2003), το Μουσείο της Ιεράς Μονής Κύκκου ενέταξε στα ερευνητικά του προγράμματα την πρώτη συστηματική και επιστημονική συγκέντρωση πληροφοριών, καθώς επίσης την φωτογραφική και αρχιτεκτονική αποτύπωση των κατεχόμενων χριστιανικών ναών, για την οποία συγκροτήθηκε ομάδα ειδικών.

Το ενδιαφέρον τόσο του διευθυντή του Μουσείου, Στέλιου Περδίκη, όσο και του Επισκόπου Κύκκου, Νικηφόρου, για την τύχη των κατεχόμενων χριστιανικών μνημείων, ανεξαρτήτως δόγματος, υπήρξε έντονο και εκδηλώθηκε εμπράκτως με την στήριξη που παρασχέθηκε. Ο υπογράφων, μαζί με την ομάδα του, ανέλαβε να φέρει εις πέρας το ερευνητικό αυτό πρόγραμμα.

Ο μεσαιωνικός ναός του Αγίου Ιωάννου στο Ριζοκάρπασο, διακοσμημένος κάποτε με τοιχογραφίες, στεγάζει πλέον αγέλη προβάτων (λήψη 2006)

Ο μεσαιωνικός ναός του Αγίου Ιωάννου στο Ριζοκάρπασο, διακοσμημένος κάποτε με τοιχογραφίες, στεγάζει πλέον αγέλη προβάτων (λήψη 2006)

Για τον σκοπό αυτόν, περιδιάβηκε το σύνολο των κατεχόμενων εδαφών και συγκρότησε μια βάση δεδομένων με 20.000 ψηφιακές φωτογραφίες, καθώς και εκατοντάδες δελτία καταγραφής των μεμονωμένων μνημείων.

Οι διαπιστώσεις βάσει των στοιχείων που συγκεντρώθηκαν έπειτα από αυτοψία είναι τραγικές. Όσες από τις εκκλησίες δεν μετατράπηκαν σε οθωμανικά τεμένη, χρησιμοποιούνται σήμερα ως ποδοσφαιρικές λέσχες, γραφεία σωματείων, θέατρα, ξενοδοχεία, εκθεσιακοί χώροι έργων τέχνης, εργαστήρια ζωγραφικής, αποθήκες, καταστήματα, νεκροτομεία, αχυρώνες, ορνιθώνες, στάβλοι και βουστάσια. Μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής σημασίας απογυμνώθηκαν βάναυσα από τις αγιογραφίες, τα εικονοστάσια και τις εικόνες τους.

Δίκτυο αρχαιοκαπηλίας συστηματικά πριόνισε βυ-ζαντινά παλαιοχριστιανικά ψηφιδωτά και τοιχογραφίες, για να τα διοχετεύσει στις αγορές του εξωτερικού. Η λεηλασία έλαβε πρωτοφανείς διαστάσεις. Δεκάδες εκκλησίες χρησιμοποιούνται σήμερα για τις ανάγκες των τουρκικών στρατευμάτων κατοχής ως στρατώνες και αποθηκευτικοί χώροι.

Αριστερά: Μεσοβυζαντινή τοιχογραφία του Αγίου Ιγνατίου από τον μοναστηριακό ναό της Παναγίας Αψινθιωτίσσης στο Συγχαρί (λήψη προ της τουρκικής εισβολής του 1974)
Κέντρο: Σπαράγματα από την τοιχογραφία του Αγίου Σπυρίδωνος όπως είναι σήμερα (Ναός του Αγίου Νικολάου στην κατεχόμενη Κώμα του Γιαλού)Δεξιά: Ό,τι απέμεινε σήμερα στον τοίχο του ναού από την τοιχογραφία του Αγίου Ιγνατίου (λήψη 2005)

Η πλειονότητα των κοιμητηρίων έχει σήμερα ισοπεδωθεί. Ποτέ στο πλούσιο ιστορικό παρελθόν της Κύπρου η μισαλλοδοξία και η βαναυσότητα των κατακτητών της δεν έφτασαν σε τέτοιο βαθμό οργανωμένης και εκούσιας καταστροφής. Πέρα από τον κινητό εξοπλισμό των ναών, εκλάπησαν επίσης καμπάνες, θύρες, παραθυρόφυλλα, στέγες, δάπεδα των ναών, ενώ ξηλώθηκαν ακόμη και οι ηλεκτρολογικές εγκαταστάσεις των εκκλησιών. Δεκάδες κωδωνοστάσια γκρεμίστηκαν για να μην ξεχωρίζουν στα χωριά οι χριστιανικοί ναοί, ενώ το κατοχικό καθεστώς δεν δίστασε να προχωρήσει ακόμη και στην κατεδάφιση μεσαιωνικών ναών διακοσμημένων με βυζαντινές τοιχογραφίες (όπως, για παράδειγμα, συνέβη στην Μονή Αυγασίδος). Μετά τον εκτοπισμό του ελληνικού πληθυσμού από τις πατρογονικές του εστίες, τον εποικισμό με πληθυσμούς από τα βάθη της Ανατολής ή της Μαύρης Θάλασσας και την παράνομη αλλαγή των αρχέγονων τοπωνυμίων της Κύπρου με καινοφανή τουρκικά, οι εκκλησίες, το μόνο σημάδι χριστιανικής παρουσίας που απέμεινε ορατό στο βόρειο τμήμα του νησιού, επιδιώκεται να εξαλειφθούν.

Σήμερα, και καθώς η φωτογραφική αποτύπωση των χριστιανικών μνημείων έχει ολοκληρωθεί, το Μουσείο της Ιεράς Μονής Κύκκου προχώρησε σε φωτογραφική έκθεση στην Λευκωσία (http://www.kykkos-museum.cy.net), με σκοπό την παρουσίαση, τόσο στο ευρύ κοινό όσο και στην επιστημονική κοινότητα, του μεγέθους της καταστροφής που υπέστη και συνεχίζει να υφίσταται η πολιτισμική κληρονομιά του τόπου. Προγραμματίζεται η μεταφορά της έκθεσης αυτής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, καθώς και στις πρωτεύουσες της Ευρωπαϊκής  Ένωσης, με σκοπό την πληροφόρηση και την αποκάλυψη της καταστροφής στο δυτικοευρωπαϊκό κοινό, αλλά και την άσκηση πίεσης στο κατοχικό καθεστώς. Πριν από μερικούς μήνες, άλλωστε, συγκεντρώθηκαν υπογραφές εκατοντάδων ευρωβουλευτών, ύστερα από πρωτοβουλία του Κύπριου ευρωβουλευτή Παναγιώτη Δημητρίου, απαιτώντας την ανακαίνιση και την συντήρηση των εκκλησιών. Οι εκθέσεις αυτές θα πλαισιωθούν από διαλέξεις που θα δοθούν στο ευρύ κοινό και στην ακαδημαϊκή κοινότητα τόσο από τον υπογράφοντα όσο και από άλλους ειδικούς. Μετά την πρώτη διάλεξη στο Ίδρυμα Ωνάση στην Αθήνα, ακολούθησε διάλεξη στην προεδρεύουσα της Ευρωπαϊκής  Ένωσης, την Φινλανδία, στο περιθώριο της μεγάλης εκθέσεως κειμηλίων του Αγίου Όρους, ενώ στα τέλη Οκτωβρίου 2006 δόθηκαν αντίστοιχες διαλέξεις και στο Βερολίνο.

Αριστερά: Ο ναός του Χρυσοσώτηρος στο χωριό Χρυσηλιού της επαρχίας Μόρφου μετατράπηκε σε νεκροτομείο
Δεξιά: Τοιχογραφία της Δευτέρας Παρουσίας πριν από την τουρκική εισβολή του 1974 (Ναός του Αντιφωνητού στην κατεχόμενη σήμερα Καλογραία)

34-37