Άρθρο
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 35 - ΜΑΡΤΙΟΣ 2007 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 35 ΜΑΡΤΙΟΣ 2007
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !

«Η αθέριστη
θάλασσα»
Φωτογραφία από την ανασκαφική έρευνα του Βυζαντινού ναυαγίου στο Πελαγονήσι της Αλοννήσου (© ΙΕΝΑΕ)
Η ενάλια αρχαιολογία στην Ελλάδα

του Γιάννη Νάκα,

υποψηφίου διδάκτορος Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Από την αυγή της ιστορίας, η θάλασσα έπαιξε σημαντικότατο ρόλο στην ζωή των κατοίκων της Ελλάδας. Όντας σε συνεχή επαφή μαζί της, δεν μπορούσαν παρά να στραφούν σε αυτήν, για να τραφούν, να ταξιδέψουν και να εμπορευτούν. Η μελέτη της σχέσης του ανθρώπου με την θάλασσα και των μαρτυριών που αυτή αφήνει πίσω της είναι το αντικείμενο της ενάλιας αρχαιολογίας. Πρόκειται για αυτόνομο κλάδο της σύγχρονης αρχαιολογίας, ο οποίος οδηγεί όχι απλώς σε εντυπωσιακά υποβρύχια ευρήματα, αλλά σε καλύτερη γνώ-ση του παρελθόντος μας.

Το πρώτο καταδυτικό σκάφανδρο έφτασε στην Ελλάδα γύρω στο 1860, για να χρησιμοποιηθεί από τους ριψοκίνδυνους Δωδεκανήσιους σφουγγαράδες. Αυτός θα είναι και ο εξοπλισμός των πρώτων υποβρύχιων ερευνών στην Ελλάδα. Το 1884, ο νεαρός Χ. Τσούντας, θεμελιωτής της ελληνικής προϊστορικής αρχαιολογίας, με την βοήθεια σφουγγαράδων θα ερευνήσει τα στενά της Σαλαμίνας, αναζητώντας λείψανα της περίφημης αρχαίας ναυμαχίας. Παρότι η έρευνα αυτή στάθηκε άκαρπη, αποτελεί ουσιαστικά την πρώτη επιστημονική εξερεύνηση του βυθού στην Μεσόγειο.

Επόμενος σταθμός στην ιστορία της ενάλιας αρχαιολογίας στην Ελλάδα θα είναι το «ναυάγιο των Αντικυθήρων», το οποίο ανακαλύφθηκε τυχαία από Σύμιους σφουγγαράδες το 1900. Το ναυάγιο του πλοίου, το οποίο κατά βάση μετέφερε μια συλλογή χάλκινων και μαρμάρινων αγαλμάτων από την Ελλάδα στην Ρώμη γύρω στο 80 π.Χ., προσέλκυσε αμέσως την προσοχή της Ελληνικής Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, η οποία οργάνωσε μια επίπονη και επικίνδυνη έρευνα. Τα μοναδικά όμως ευρήματα, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζει ο χάλκινος  Έφηβος των Αντικυθήρων, καθώς και ο περίφημος Υπολογιστής των Αντικυθήρων, αντάμειψαν τους κόπους των δυτών και φανέρωσαν στο ευρύ κοινό τον αρχαιολογικό πλούτο των ελληνικών θαλασσών.

Επάνω: Αμφορέας τύπου Μένδης από το ναυάγιο στην Κυρά Παναγιά της Αλοννήσου (Επί Νήα Θοήν και Θίνα Θαλάσσης, Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων, 1999)

Κάτω: Φωτογραφία από την υποβρύχια έρευνα του Πρωτοελλαδικού ναυαγίου στην νήσο Δοκό

Στα χρόνια που ακολούθησαν, και παρά την ύπαρξη κάποιων εντυπωσιακών τυχαίων ευρημάτων (του Ποσειδώνα και του Αναβάτη του Αρτεμισίου, καθώς και του Εφήβου του Μαραθώνα), δεν πραγματοποιήθηκαν ενάλιες έρευνες στην Ελλάδα. Την ίδια εποχή, όμως, η πρόοδος της επιστήμης, κυρίως δε με την εφεύρεση της συσκευής αυτόνομης κατάδυσης το 1946, θα δώσει μια νέα ώθηση στην εξερεύνηση των θαλασσών.

Την δεκαετία του 1950, θα αρχίσουν οι πρώτες υποβρύχιες αναγνωριστικές έρευνες, αρχικά από την Αγγλική Αρχαιολογική Σχολή (Κρήτη, Χίος, Ηραίο Περαχώρας, Κεγχραιές) και, αργότερα, από την Ελληνική Αρχαιολογική Υπηρεσία στο λιμάνι της αρχαίας Φειάς στην Ηλεία, υπό την διεύθυνση του Ν. Γιαλούρη, του πρώτου  Έλληνα καταδυόμενου αρχαιολόγου. Την δεκαετία του 1960, θα πραγματοποιήσει πληθώρα αναγνωριστικών ερευνών στο Αιγαίο ο πρωτοπόρος Αμερικανός ερευνητής Π. Θροκμόρτον. Ωστόσο, οι φιλότιμες αυτές προσπάθειες θα αποβούν άκαρπες, αφού θα συναντήσουν την αδιαφορία και την καχυποψία τόσο της επίσημης πολιτείας όσο και των ακαδημαϊκών.
Η ανάπτυξη του καταδυτικού τουρισμού θα φέρει τις ελληνικές αρχές αντιμέτωπες με το πρόβλημα της προστασίας της υποβρύχιας πολιτισμικής κληρονομιάς. Το 1970, η συστηματική σύληση του κεραμικού φορτίου ενός βυζαντινού ναυαγίου του 12ου αιώνα στο Πελαγονήσι, στις Σποράδες, θα οδηγήσει τον γενικό επιθεωρητή αρχαιοτήτων Σ. Μαρινάτο να επιτρέψει στον Χ. Κριτζά και στον Π. Θροκμόρτον να προχωρήσουν στην ανασκαφή του ναυαγίου. Η σύντομη αλλά υποδειγματική αυτή έρευνα ήταν για τους συμμετέχοντες ένα «σχολείο», όπου για πρώτη φορά θα έρθουν σε επαφή με νέες επιστημονικές μεθόδους και τεχνικές της υποβρύχιας ανασκαφής. Έναν χρόνο αργότερα, θα βρεθεί στην Ελλάδα ο Χάρολντ Έτζερτον, ένας ακόμη πρωτοπόρος της υποβρύχιας έρευνας, ο οποίος, με την βοήθεια νέων ηχοβολιστικών μηχανημάτων (sonar) θα αναζητήσει τα απομεινάρια της ναυμαχίας της Ναυπάκτου και της χαμένης αρχαίας πόλης της Ελίκης. Ταυτόχρονα, η Αρχαιολογική Υπηρεσία θα ερευνήσει ξανά την Φειά και το νεολιθικό σπήλαιο της Αλεπότρυπας Δυρού.

Ο Έφηβος των Αντικυθήρων. Το αριστουργηματικό αυτό χάλκινο άγαλμα (π. 300 π.Χ.) είναι ένα από τα σημαντικότερα έργα τέχνης που ήλθαν στο φως κατά την έρευνα του ναυαγίου των Αντικυθήρων, το 1900

Ο Έφηβος των Αντικυθήρων. Το αριστουργηματικό αυτό χάλκινο άγαλμα (π. 300 π.Χ.) είναι ένα από τα σημαντικότερα έργα τέχνης που ήλθαν στο φως κατά την έρευνα του ναυαγίου των Αντικυθήρων, το 1900

Κατά τις παραπάνω έρευνες, θα ωριμάσει η ιδέα δημιουργίας ενός ιδιωτικού φορέα, ο οποίος, απαγκιστρωμένος από την κρατική γραφειοκρατία, θα ασχολείται αποκλειστικά με την ενάλια αρχαιολογική κληρονομιά της χώρας. Έτσι, το 1973, ο Χ. Κριτζάς, ο Π. Θροκμόρτον, ο Γ. Παπαθανασόπουλος και ο Ν. Τσούχλος θα ιδρύσουν το Ινστιτούτο Εναλίων Αρχαιολογικών Ερευνών (Ι.ΕΝ.Α.Ε.). Στηριζόμενο στην ιδιωτική πρωτοβουλία και στην υποστήριξη Ελλήνων και ξένων εθελοντών, το Ι.ΕΝ.Α.Ε. θα αποτελέσει σημαντικότατο κεφάλαιο για την ελληνική ενάλια αρχαιολογία.
Εξίσου αισθητή θα γίνει την ίδια εποχή και η απουσία μιας ανάλογης κρατικής υπηρεσίας.  Έτσι, το 1976, θα ιδρυθεί η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων (Ε.Ε.Α.). Ο διάσημος Ζακ-Υβ Κουστώ θα είναι από τους πρώτους που θα συνεργαστούν μαζί της, εξερευνώντας διάφορα ναυ-άγια, μεταξύ των οποίων τα ναυάγια του Βρετανικού στην Κέα και της γαλλικής ναυαρχίδας La Thérèse στο Ηράκλειο.

Η δεκαετία του 1980 θα είναι, σε γενικές γραμμές, μια δύσκολη περίοδος. Από την μια πλευρά, η Ε.Ε.Α., με περιορισμένα μέσα και προσωπικό, καθώς και με τεράστια ζώνη ευθύνης, θα πραγματοποιήσει καταγραφές ναυαγίων, ελάχιστες σωστικές έρευνες σε καταβυθισμένους οικισμούς (Παυλοπέτρι Λακωνίας και Αστακός Αιτωλο-ακαρνανίας) και θα περιοριστεί ου-σιαστικά στον ρόλο του επιβλέποντος τα θαλάσσια τεχνικά έργα. Από το 1978, θα απαγορευτεί η αυτόνομη κατάδυση σε όλη την επικράτεια, πέραν των περιοχών που έχουν καθοριστεί από την Ε.Ε.Α. ως τόποι μη αρχαιολογικής σημασίας -­ρύθμιση που θα προκαλέσει έκτοτε συνεχείς προστριβές μεταξύ των καταδυτικών κέντρων και της πολιτείας. Το Ι.ΕΝ.Α.Ε., από την άλλη πλευρά, θα πραγματοποιήσει αρκετές αναγνωριστικές έρευνες, αλλά οι προσπάθειες διεξαγωγής μιας κανονικής ανασκαφής θα πέσουν στο κενό.

Μια νέα αρχή θα γίνει το 1989, όταν το Ι.ΕΝ.Α.Ε. θα ξεκινήσει, σε συνεργασία με την Ε.Ε.Α., την ανασκαφή του φορτίου του ναυαγίου της νήσου Δοκού, στον Αργολικό Κόλπο, του αρχαιότερου γνωστού ναυαγίου στον κόσμο (2400 π.Χ.). Η αποκάλυψη του κεραμικού φορτίου του ναυαγίου όχι μόνο θα προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για τον πολιτισμό της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού στο Αιγαίο, αλλά θα αποτελέσει και καρπό υποδειγματικής έρευνας, όπου θα εφαρμοστούν οι πλέον σύγχρονες τεχνικές και μέθοδοι. Θα ακολουθήσουν οι ανασκαφές στο κυπρομυκηναϊκό ναυάγιο των Ιρίων Αργολίδας (1200 π.Χ.) και στο πρώιμο ελληνιστικό ναυάγιο στην Αντιδραγονέρα Κυθήρων. Ταυτόχρονα, το πρώτο ελληνικό επιστημονικό περιοδικό για την ενάλια αρχαιολογία, με τίτλο Ενάλια, θα αρχίσει να εκδίδεται από το Ι.ΕΝ.Α.Ε. Το 1998, θα εγκαινιαστεί η έκθεση του φορτίου του ναυαγίου των Ιρίων στο Μουσείο Σπετσών, η πρώτη έκθεση αρχαίου ναυαγίου στην Ελλάδα. Τέλος, την ίδια εποχή, θα αρχίσει και η πρώτη ελληνική υποβρύχια έρευνα στο εξωτερικό, στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, από το Ελληνικό Κέντρο Αλεξανδρινών Μελετών.

Παράλληλα, θα αρχίσει να δραστηριοποιείται και η Ε.Ε.Α.: τα σημαντικά κλασικά ναυάγια της Αλοννήσου (Περιστέρα και Κυρά Παναγιά), το εμπορικό πλοίο του 16ου αιώνα στην Ζάκυνθο, οι οικισμοί της Μεθώνης και της Τορώνης, καθώς και το αρχαίο λιμάνι της Σάμου θα ερευνηθούν από την Εφορεία με ανανεωμένο προσωπικό και νέο εξοπλισμό.

Η ενάλια αρχαιολογία σήμερα

Από την υποβρύχια έρευνα του Κλασικού ναυαγίου στην Κυρά Παναγιά της Αλοννήσου

Από την υποβρύχια έρευνα του Κλασικού ναυαγίου στην Κυρά Παναγιά της Αλοννήσου

Στην αυγή της νέας χιλιετίας, η ενάλια αρχαιολογία στην Ελλάδα παρουσιάζει μια εικόνα σύνθετη και εν μέρει προβληματική. Η ελλιπής κρατική υποστήριξη προς την Ε.Ε.Α. την έχει καταστήσει αδύναμη όχι μόνο να προχωρήσει σε οποιαδήποτε έρευνα ευρείας κλίμακας, αλλά και να προστατεύσει επιτυχώς τις θάλασσες από την συνεχιζόμενη αρχαιοκαπηλία. Η πρόσφατη άρση της απαγόρευσης των καταδύσεων χάριν της ανάπτυξης του καταδυτικού τουρισμού είναι ακόμη άγνωστο κατά πόσον θα βελτιώσει την κατάσταση. Από την άλλη πλευρά, το Ι.ΕΝ.Α.Ε., παρότι έχει αποδείξει εμπράκτως την αξία του και την προσφορά του στην επιστήμη, αντιμετωπίζεται ακόμη με καχυποψία από το κράτος. Τα ελληνικά πανεπιστήμια, τέλος, δείχνουν να αγνοούν την ενάλια αρχαιολογία (με εξαίρεση τα πανεπιστήμια των Ιωαννίνων και του Βόλου), οδηγώντας σε ιδρύματα του εξωτερικού όσους σπουδαστές ενδιαφέρονται για αυτήν.

Υπάρχει, επομένως, μέλλον για την ενάλια αρχαιολογία στην Ελλάδα; Οι έρευνες που περιγράφηκαν παραπάνω ­όχι μόνον απέδειξαν κατά τον σαφέστερο τρόπο τις δυνατότητες αυτού του κλάδου της αρχαιολογίας, αλλά και εκπαίδευσαν άρτια στις τεχνικές και τις μεθόδους της ενάλιας έρευνας ένα σύνολο νέων επιστημόνων, οι οποίοι, από κοινού με την πιο έμπειρη, παλαιότερη γε-νιά, μπορούν να φέρουν εις πέρας κάθε ανάλογη επιστημονική εργασία. Επιπλέον, πολλοί από αυτούς έχουν ολοκληρώσει μεταπτυχιακά προγράμματα εξειδίκευσης στο εξωτερικό, λαμβάνο-ντας συχνά υποτροφίες από ελληνικούς οργανισμούς, όπως το Κοινωφελές  Ίδρυμα Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης, που πρώτο άρχισε να υποστηρίζει τις σπουδές ενάλιας αρχαιολογίας, καθώς και το Κρατικό Ίδρυμα Υποτροφιών (Ι.Κ.Υ.), που τα τελευταία τέσσερα χρόνια έχει θεσμοθετήσει ανάλογες υποτροφίες.

Το καταδυτικό σκάφανδρο εχρησιμοποιείτο πριν από την εφεύρεση της συσκευής αυτόνομης κατάδυσης

Το καταδυτικό σκάφανδρο εχρησιμοποιείτο πριν από την εφεύρεση της συσκευής αυτόνομης κατάδυσης

Στο σημείο αυτό, θα πρέπει να υπογραμμιστεί η έμπρακτη υποστήριξη που έχει προσφέρει το Κοινωφελές  Ίδρυμα Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης στην ανάπτυξη της ενάλιας αρχαιολογίας στην Ελλάδα, τόσο με την προαναφερθείσα παροχή υποτροφιών όσο και με την γενναία επιχορήγηση που προσέφερε στο Ι.ΕΝ.Α.Ε. το 2005, εξασφαλίζοντας την επιτυχή διεξαγωγή των ερευνών του κατά το συγκεκριμένο έτος.

Επίσης, οι νέες τεχνολογίες εφαρμόζονται πλέον και στην Ελλάδα. Στις πρόσφατες συνεργασίες της Ε.Ε.Α. με το Καναδικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών και το Εθνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών (Ε.Κ.Θ.Ε.), με την βοήθεια ηχοβολιστικών μηχανημάτων και τηλεκατευθυνόμενων υποβρύχιων οχημάτων (ROV) υψηλής τεχνολογίας, άρχισε η εξερεύνηση ναυαγίων σε μεγάλα βάθη, όπου η κατάδυση είναι αδύνατη. Παράλληλα, διεξάγονται ανάλογες έρευνες από το Τμήμα Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Πατρών στην Ναύπακτο, την Πύλο και την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου.

Η ενάλια αρχαιολογία στην Ελλάδα είναι πραγματικά ένας από τους πιο ελπιδοφόρους τομείς της αρχαιολογικής έρευνας. Μια θάλασσα που παραμένει ουσιαστικά «αθέριστη» μπορεί ακόμη να προσφέρει πολλά στην γνώση της ιστορίας του ανθρώπου.

40-43