αΩ spacer spacer spacer ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ spacer ΤΕΥΧΟΣ 33 spacer ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2006
Επιστροφή στην σελίδα των Περιεχομένων Επικοινωνία
spacer
spacer
spacer
διάλεξη
spacer
spacer
spacer

του Ρίτσαρντ Χάντερ

Καθηγητή Κλασικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Καίμπριτζ

spacer spacer spacer Η σιωπή ων σειρήνων
spacer
Αναγνώσεις του Ομήρου άλλοτε και τώρα
spacer

Το γιατί, κατά πόσον και με ποιον τρόπο πρέπει να διδάσκονται τα Αρχαία Ελληνικά στα σχολεία συνεχίζει να βρίσκεται στο επίκεντρο μιας αρκετά έντονης διαμάχης, που έχει ξεκινήσει από πολύ παλιά.

Γιατί να μελετά κανείς την αρχαία ελληνική λογοτεχνία; Στην Ελλάδα –τη χώρα του Καβάφη και του Σεφέρη– η απάντηση δεν θα είναι η ίδια, φυσικά, με την Αγγλία και πολύ περισσότερο την Αυστραλία. Ο Βρετανός υπουργός Εσωτερικών ισχυρίστηκε δημοσίως ότι η μελέτη τόσο της Κλασικής Φιλολογίας όσο και της Μεσαιωνικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο δεν είναι παρά μια σπατάλη του χρήματος των φορολογουμένων. Το βασικό κριτήριο για το τι πρέπει να σπουδάζει κανείς είναι πια η «χρησιμότητα», αν και φυσικά οι πολιτικοί είναι αυτοί που θα αποφασίζουν, χάρη στο εκ Θεού δοθέν ένστικτό τους, τι είναι «χρήσιμο».

spacer O καθηγητής Χάντερ ανάμεσα στον πρόεδρο του Ιδρύματος κ. Αντώνη Παπαδημητρίου και τον καθ. Iωάννη-Θεοφάνη Παπαδημητρίου στην αίθουσα τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών
spacer

O καθηγητής Χάντερ ανάμεσα στον πρόεδρο του Ιδρύματος κ. Αντώνη Παπαδημητρίου και τον καθ. Iωάννη-Θεοφάνη Παπαδημητρίου στην αίθουσα τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών

spacer

Η «χρησιμότητα» αποτελούσε ανέκαθεν το βασικό κριτήριο με το οποίο κρινόταν η κλασική λογοτεχνία – όπως άλλωστε και κάθε λογοτεχνία. Στα τέλη του πέμπτου αιώνα π.Χ., το μοναδικό πράγμα στο οποίο συμφωνούν οι τραγικοί Αισχύλος και Ευριπίδης (τουλάχιστον στην αριστοφανική απεικόνισή τους στους Βατράχους) είναι ότι οι ποιητές κάνουν τους ανθρώπους καλύτερους πολίτες. Πέντε αιώνες αργότερα, ο Οράτιος θεωρούσε δεδομένο ότι οι ποιητές επιθυμούν και να είναι χρήσιμοι, εκτός από το να ψυχαγωγούν. Με την ίδια λογική, τον δεύτερο αιώνα μ.Χ., ο Πλούταρχος πιστεύει ότι θα πρέπει να επιτρέπουμε στους νέους να αντλούν και λίγη ευχαρίστηση από την ανάγνωση της ποίησης, αλλά ο σκοπός του όλου εγχειρήματος πρέπει να είναι «ό,τι είναι χρήσιμο και οδηγεί στην ηθική υγεία» («τό χρήσιμον καί τό σωτήριον»).
Για τις περισσότερες από τις αρχαίες πηγές μας, οι οποίες αντανακλούν τους προβληματισμούς μιας εύπορης, αρκετά καλλιεργημένης κοινωνικής τάξης, ο βασικός λόγος για να μελετά κανείς τα μεγάλα κλασικά έργα του παρελθόντος ήταν τα διδάγματα που προσέφεραν, και ο σκοπός της εμπέδωσης αυτών των διδαγμάτων ήταν να γίνει κανείς ένα καλό και άξιο μέλος της κοινωνίας. Στο σημείο αυτό, ίσως συνειδητοποιήσουμε έντρομοι πως η ρητορική των αρχαίων διδασκάλων δεν διαφέρει και πολύ από των σύγχρονων πολιτικών. Οι αρχαίοι παιδαγωγοί και ηθικοδιδάσκαλοι δεν προβάλλουν, βέβαια,την οικονομική υγεία της κοινωνίας ως τον βασικό στόχο της εκπαίδευσης, αλλά θα μπορούσε κανείς να ισχυρισθεί ότι θεωρούν, έστω και έμμεσα, την εξασφάλιση της κοινωνικής υγείας, όπως εκφράζεται στις ηθικές αξίες των μελών της, ως τον σκοπό της εκπαίδευσης, και ως εκ τούτου της μελέτης της λογοτεχνίας. Βέβαια, και οι αρχαίοι παιδαγωγοί, όπως και οι σύγχρονοι πολιτικοί, θεωρούσαν φυσικό το ότι η κοινωνία θα προόδευε μόνο όταν η εξουσία βρισκόταν στα χέρια ανθρώπων σαν τους ίδιους.
Με εξαίρεση τα ανώτατα επίπεδά της, η αρχαία εκπαίδευση είναι, επομένως, κατεξοχήν συντηρητική και υποστηρίζει τη διατήρηση της κυρίαρχης ιδεολογίας. Εκτός από εξαιρετικές περιστάσεις, όπως στο δεύτερο μισό του πέμπτου προχριστιανικού αιώνα, όταν ο Σωκράτης και οι σοφιστές απέδειξαν ότι οι κληρονομημένες ηθικές αξίες και τα πολιτικά ιδεώδη μπορούσαν να υποβληθούν σε έλεγχο όπως και καθετί άλλο ή όπως – με αρκετά διαφορετικούς τρόπους– στο τέλος της δεκαετίας του εξήντα, η εκπαίδευση αποσκοπούσε στην αναπαραγωγή της κοινωνίας, όχι στην ανατροπή της.

Στο βήμα ο καθηγητής Ρίτσαρντ Χάντερ, τον οποίο προλόγισε ο καθηγητής Γεώργιος Μπαμπινιώτης spacer
spacer

Στο βήμα ο καθηγητής Ρίτσαρντ Χάντερ, τον οποίο προλόγισε ο καθηγητής Γεώργιος Μπαμπινιώτης

Το πρόβλημα, φυσικά, είναι –όπως γνώριζε καλύτερα από κάθε άλλον ο Πλάτωνας– ότι ούτε η λογοτεχνία ούτε οι αναγνώστες της συμπεριφέρονται πάντοτε όπως θα θέλαμε. Αν αφεθούν ελεύθεροι οι νέοι, μπορούν πράγματι να ανακαλύψουν ακατάλληλα, ακόμη κι ανατρεπτικά, μηνύματα στη λογοτεχνία. Η ποίηση, λέει ο Πλούταρχος, μοιάζει με το κεφάλι ενός χταποδιού, το οποίο είναι μεν το πιο νόστιμο κομμάτι του, αλλά προκαλεί πολύ περίεργα και ενοχλητικά όνειρα.
Αν δεν μπορούμε πάντοτε να εμποδίσουμε τα άσχημα όνειρα, μπορούμε, ωστόσο, να προφυλάξουμε τους νέους από τις αναστατώσεις που προκαλούν τα οράματα της ποίησης, προσφέροντάς τους αυτό που ο Πλούταρχος αποκαλεί «κυβέρνησιν». Αυτή η ναυτική ιδέα για την εκπαίδευση εμφανίζεται και νωρίτερα στο ίδιο έργο, σε μια παραλλαγή της περίφημης επικούρειας εικόνας, όπου η Παιδεία συγκρίνεται με την πρόσδεση ενός νέου σ’ένα σταθερό και ορθό κανόνα λογικής σκέψης κατά την ανάγνωση ή την ακρόαση της ποίησης, ακριβώς όπως ο Οδυσσέας δέθηκε σφιχτά στο όρθιο κατάρτι του πλοίου του, για να μπορέσει να ακούσει το τραγούδι των Σειρήνων (15d). Κατ’ αυτόν τον τρόπο είναι δυνατόν να συγκρατηθεί η ικανότητα των νέων να παίρνουν τις σωστές αποφάσεις, η «κρίσις» τους, στον σωστό δρόμο, μακριά από τις παρεκτροπές που μπορεί να προκαλέσει η επιδίωξη της (λογοτεχνικής) ευχαρίστησης.
Εύκολα διακρίνει κανείς εδώ, φυσικά, το ιδιοτελές πρόγραμμα της κυρίαρχης τάξης. Όπως, παλαιότερα, η Ινδονησία απολάμβανε ένα καθεστώς «κηδεμονευομένης δημοκρατίας», έτσι και οι νέοι των ανώτερων τάξεων κατά την αυτοκρατορική εποχή έπρεπε να κάνουν «κηδεμονευομένη ανάγνωση».
Στην ραψωδία Ω της Ιλιάδας, σε μια έντονα δραματική σκηνή, ο Αχιλλέας επιδιώκει να παρηγορήσει τον Πρίαμο μιλώντας του για την κοινή σκληρή μοίρα των θνητών ανθρώπων.
Τέτοια οι θεοί μαθές στους άμοιρους θνητούς εκλώσαν μοίρα,
να ζουν με πίκρες και με βάσανα, κι αυτοί περνούν ανέγνοιοι.
Ιλ. Ω 525-6, μτφρ. Ν. Καζαντζάκης - Ι.Θ. Κακριδής
Στο σημείο αυτό και εμείς και οι αφελείς νέοι μπορεί να νομίσουμε πως η έμφαση στην κοινή και πανανθρώπινη μοίρα του θανάτου είναι καίριας σημασίας σε μια σκηνή στην οποία ο Αχιλλέας αποδέχεται, τελικά, ότι η θέση του δεν είναι κατά βάσιν διαφορετική από των άλλων, αλλά ο Πλούταρχος (22b-c) διακρίνει τον κίνδυνο να ελλοχεύει:
Ο ποιητής δεν είπε γενικά και απόλυτα ότι σε όλους τους ανθρώπους έχει δοθεί από τους θεούς μια ζωή γεμάτη θλίψη, αλλά [μόνο] στους ανόητους και τους επιπόλαιους, τους οποίους αποκαλεί συχνά «δύστυχους» και «αξιολύπητους», καθώς είναι άθλιοι και αξιοθρήνητοι εξαιτίας της φαυλότητάς τους.
Είναι ένα είδος αλληγορικής ερμηνείας, που θέλει τον Όμηρο να μας προσφέρει, μέσα από τις ιστορίες του, διδασκαλία για τον κόσμο και για τον εαυτό μας. Έτσι, οι περιπέτειες του Οδυσσέα γίνονται μια παραβολή, όπου ο σοφός και σώφρων άνθρωπος ξεπερνά την ανεγκέφαλη βιαιότητα (τον Κύκλωπα), τον ερωτικό πειρασμό (την Κίρκη, το πρότυπο της επικίνδυνα ωραίας γυναίκας, στη θέα της οποίας οι άντρες μεταμορφώνονται σε γουρούνια), τη λαιμαργία (Χάρυβδη) και τόσους άλλους κινδύνους.
Μια σημαντική συνέπεια αυτής της επιδίωξης της «χρησιμότητας» στη λογοτεχνία ήταν η επίμονη ενασχόληση με τα κίνητρα των λογοτεχνικών χαρακτήρων. Σύγχρονες αντιλήψεις που θέλουν το κείμενο να αφήνεται «να μιλήσει μόνο του» δεν έχουν θέση στην αρχαία λογοτεχνική κριτική.

spacer O επίτιμος αντιπρόεδρος του Ιδρύματος κ. Παύλος Ιωαννίδης συγχαίρει τον ομιλητή
spacer

O επίτιμος αντιπρόεδρος του Ιδρύματος κ. Παύλος Ιωαννίδης συγχαίρει τον ομιλητή

spacer

Η κλασική λογοτεχνία εξακολουθεί να είναι σημαντική. Σήμερα, κάποιες από τις ερωτήσεις του Πλουτάρχου συνεχίζουν να μας απασχολούν, αν και οι απαντήσεις είναι συνήθως διαφορετικές. Ας επιστρέψουμε, ωστόσο, στο ζήτημα του «σε τι χρησιμεύει;». Για τον Πλούταρχο, η μελέτη της κλασικής ποίησης αποτελούσε προετοιμασία για τη φιλοσοφία, και το κεντρικό ερώτημα της φιλοσοφίας, τουλάχιστον από την εποχή του Σωκράτη, ήταν το «πώς πρέπει να ζούμε;». Η ερώτηση είναι περισσότερο φλέγουσα για το άτομο παρά (άμεσα τουλάχιστον) για το «κοινό καλό» των κρατών, και η εσωτερική στροφή προς την ενασχόληση με την ηθική υγεία αποτελεί γνώριμο χαρακτηριστικό των φιλοσοφικών ρευμάτων του ελληνιστικού και ρωμαϊκού κόσμου.
Η εικόνα του «πλοίου-πολιτείας», πολύ συνηθισμένη στην αρχαϊκή και την κλασική ποίηση, αντικαταστάθηκε στη συνέχεια από την εικόνα του πολίτη ως πλοίου, που έχει ανάγκη από καθοδήγηση στα επικίνδυνα νερά των ηθικών επιλογών. Το λογοτεχνικό-κριτικό αντίστοιχο αυτής της φιλοσοφικής στροφής ήταν η έμφαση στην ατομική συμπεριφορά και στις επιλογές των μεγάλων ηρώων κυρίως, παρά στα κείμενα ως μνημεία του πώς κυβερνώνται συλλογικά σώματα όπως τα κράτη.
Οι συνέπειες αυτής της έμφασης εξακολουθούν να υφίστανται, όπως αποκαλύπτει μια γρήγορη ματιά στον συνεχώς αυξανόμενο όγκο της ομηρικής βιβλιογραφίας. Δεν νομίζω ότι πρέπει να μας προβληματίζει αυτή η «ηθική» διάσταση της αρχαίας (και της σύγχρονης) λογοτεχνικής κριτικής, αλλά και δεν πρέπει να συγχέουμε αυτό που κάνουμε με αυτό που θεωρείται «φυσικό». Η κριτική έχει κάποια συγκείμενα και κάποια ιστορικά συμφραζόμενα. Αυτό μπορούμε να το διακρίνουμε ευκολότερα στην περίπτωση παλαιότερων μελετητών, όπως ο Πλούταρχος, παρά στη δική μας περίπτωση.
Πού βρισκόμαστε, λοιπόν, μετά από αυτό; Αν η προσέγγιση από τον Πλούταρχο του πώς πρέπει οι νέοι να μελετούν ποίηση μας φαίνεται περιοριστική μέχρι στειρότητος, θα πρέπει να αναλογιστούμε ότι υπάρχει ένας πολύ μεγαλύτερος κίνδυνος – και αυτός είναι να στερήσουμε από τους απογόνους μας τη δυνατότητα να ακούσουν το τραγούδι των Σειρήνων. Οι αρχαίοι σωστά αντιλήφθηκαν πως ο Οδυσσέας, και όχι το πλήρωμά του που είχε φράξει τα αυτιά του με κερί, ήταν αυτός που κατείχε την προνομιακή γνώση, το έπαθλο που άξιζε να αποκτηθεί. Οι Σειρήνες του προσφέρουν ηδονή και γνώση, τους δύο πόλους γύρω από τους οποίους περιστρέφονται όλες οι αρχαίες συζητήσεις για την αξία της λογοτεχνίας. Όταν προσφέρονται να του αφηγηθούν «όσα τραβήξανε στης Τροίας τον κάμπο Αργείοι και Τρώες, γιατί έτσι το θέλαν οι θεοί», είναι δύσκολο να μην σκεφτούμε ότι του προσφέρουν την ευκαιρία (και σε αυτόν, αλλά και σε μας) για μια ακρόαση της ομηρικής Ιλιάδας. Το να διδάξεις ανθρώπους (κάθε ηλικίας), ώστε να αποκτήσουν επαρκείς γνώσεις Αρχαίας Ελληνικής για να αδράξουν αυτή την ευκαιρία, όταν παρουσιαστεί, απαιτεί σημαντική προσπάθεια, και εδώ όπως και στην Αγγλία, και δεν μπορούμε να προσποιούμαστε ότι οι εκπαιδευτικές συνθήκες είναι εξίσου ευνοϊκές για αυτή την πρόκληση τώρα, όπως ήταν, για παράδειγμα, πενήντα χρόνια πριν. Αν, ωστόσο, η δυσκολία της πρόκλησης, μας κάνει να την απαρνηθούμε για χάρη πιο εύκολων έργων, τότε η γνώση αυτή θα χαθεί, ή, στην καλύτερη περίπτωση, θα γίνει μονοπώλιο μιας μικρής ομάδας επιστημόνων που θα ενδιαφέρονται να τη διατηρήσουν ως μια σκοτεινή ειδικότητα, ολότελα απομακρυσμένη από τα γενικά ενδιαφέροντα της κοινωνίας. Οι Σειρήνες θα τραγουδούν ακόμη, αλλά κανείς πια δεν θ’ ακούει, και χωρίς ακροατήριο η μουσική σβήνει και χάνεται. Δεν πρέπει να έχουμε αυταπάτες όσον αφορά το ποιος θα είναι υπεύθυνος για αυτό. Η Σκύλλα και η Χάρυβδη παραμονεύουν ακόμη, και πρέπει να ξέρουμε πώς να τις αντιμετωπίσουμε.

spacer
spacer spacer spacer spacer 32-35
spacer
spacer
spacer
| ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΕΥΧΟΥΣ | ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΑ ΤΕΥΧΗ | ΚΟΙΝΩΦΕΛΕΣ ΙΔΡΥΜΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ