αΩ spacer spacer spacer ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ spacer ΤΕΥΧΟΣ 33 spacer ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2006
Επιστροφή στην σελίδα των Περιεχομένων Επικοινωνία
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer
Χαλκούς, ένεκα αλλαγής
spacer
γράφει ο Παναγιώτης Αλεξάκης
spacer
Aναπληρωτής Kαθηγητής Tμήματος Oικονομικών Eπιστημών Πανεπιστημίου Aθηνών


spacer spacer
βιβλιοπαρουσίαση
spacer
spacer
spacer
«Χαλκούς, ένεκα αλλαγής»
Ο άγνωστος κόσμος του χάλκινου νομίσματος

Bασιλική Πέννα, Xαλκούς, ένεκα αλλαγής. O άγνωστος κόσμος των χάλκινων νομισμάτων. Kοινωφελές Ίδρυμα Kοινωνικού και Πολιτιστικού έργου – Mουσείο Mπενάκη. Αθήνα, 2006. Σελ. 274, έγχρωμες εικόνες, βιβλιογραφία. ISBN 960-89046-0-9.

spacer Xάλκινη δραχμή Συρακουσών, π. 375 π.X. Kεφαλή Aθηνάς με κορινθιακή περικεφαλαία / Δύο δελφίνες και ανάμεσά τους θαλάσσιος αστερίας. 30,8 γρ., 30 χιλ.
spacer

Xάλκινη δραχμή Συρακουσών, π. 375 π.X. Kεφαλή Aθηνάς με κορινθιακή περικεφαλαία / Δύο δελφίνες και ανάμεσά τους θαλάσσιος αστερίας. 30,8 γρ., 30 χιλ.

spacer

Tο πόνημα της Δρος Βασιλικής Πέννα έχει ορθό και εύστοχο τίτλο. Εξετάζει τα χάλκινα νομίσματα του αρχαίου ελληνικού και ελληνιστικού κόσμου –το χάλκινο νόμισμα ονομαζόταν «χαλκούς»–, ενώ φέρνει στην επιφάνεια άγνωστα έως τώρα, εξαιρετικά χρήσιμα στοιχεία που ανοίγουν νέους δρόμους έρευνας και συμπληρώνουν τη γνώση.
Πρώτα εκφράζουμε τις ευχαριστίες και την ευγνωμοσύνη μας στο Κοινωφελές Ίδρυμα Κοινωνικού και Πολιτιστικού Έργου (Κ.Ι.Κ.Π.Ε.), που έχει στην κατοχή του αυτή τη περίφημη συλλογή των 2.700, στην πλειονότητά τους αρχαίων ελληνικών και βυζαντινών, νομισμάτων. Η ύπαρξή της είναι κεφαλαιώδους σημασίας. Άλλωστε, σε αυτά τα νομίσματα στηρίχθηκε και η έρευνα.

spacer

Τα ευρήματα της ανάλυσης συμπληρώνουν τη γνώση σε πολλούς τομείς και κυρίως στην οικονομική επιστήμη, τη νομισματική θεωρία και πολιτική. Γνωρίζουμε ότι στην πορεία του προς την ευημερία και την πρόοδο, ο άνθρωπος αρχικά αντελήφθη τη χρησιμότητα του συστήματος ανταλλαγής αγαθών που επέτρεψε την παραγωγική εξειδίκευση. Όμως, ο αντιπραγματισμός δεν απέφυγε τη σπατάλη χρόνου και πόρων. Έτσι, ο άνθρωπος υιοθέτησε ένα αγαθό ως χρήμα, μέτρο αξίας, μέσο πληρωμών, και αποταμίευσης, που εκπληρώνει έναν δυναμικό ρόλο με τη ροή του, συντελώντας στην αποτελεσματικότητα και στη μεγέθυνση της οικονομίας. Το χρήμα σε μια σταθερή οικονομία έχει αναγκαστική κυκλοφορία, απαγορεύεται η χρησιμοποίηση άλλων αντικειμένων ως μέσων πληρωμών, έχει λογική ανταλλακτική αξία, διάρκεια, δεν φθείρεται, τυποποιείται και υποδιαιρείται. Αρχικά υιοθετήθηκε το περιεκτικό χρήμα –προϊόντα όπως ζώα, δημητριακά, πολύτιμα μέταλλα–, το οποίο ως μέσο πληρωμών έχει αξία ίση ακριβώς με την αξία του ως εμπόρευμα. Στην πορεία, τα χρυσά και ασημένια κέρματα επικράτησαν.

spacer Xάλκινο νόμισμα Διονυσουπόλεως, 2ος-1ος αι. π.X. Kισσοστεφής κεφαλή Διονύσου. 3,4 γρ., 26 χιλ.
spacer

Xάλκινο νόμισμα Διονυσουπόλεως, 2ος-1ος αι. π.X. Kισσοστεφής κεφαλή Διονύσου. 3,4 γρ., 26 χιλ.

spacer

Όμως, το περιεκτικό χρήμα περιέκλειε μειονεκτήματα, στον έλεγχο της ποσότητας χρήματος, στην παραγωγή του χρυσού, που δεν μπορούσε να ακολουθήσει τους ρυθμούς των συναλλαγών, ενώ δυσχεραίνονταν οι καθημερινές συναλλαγές μικρής και μέσης αξίας. Για κάποιο διάστημα έδωσε τη θέση του στο ψευδοπεριεκτικό ή αντιπροσωπευτικό χρήμα που επρόκειτο για έγχαρτους τίτλους κατοχής, των οποίων ο κομιστής εισέπραττε την αναφερόμενη σε αυτούς αξία σε περιεκτικό χρήμα. Και σε αυτό το χρήμα εμφανίστηκαν προβλήματα. Γι’ αυτό εγκαθιδρύθηκε το παραστατικό χρήμα, που παριστάνει χρηματικές μονάδες μεγαλύτερες από την αξία του υλικού (π.χ. μετάλλου) από το οποίο συντίθεται. Διαφορετικά, αν ανέλθει η τιμή του μετάλλου πάνω από τη χρηματική αξία του κέρματος, τα κέρματα εξαφανίζονται από την κυκλοφορία, πωλούνται για μέταλλο, και τη θέση τους παίρνουν άλλα με λιγότερο πολύτιμα συστατικά. Σήμερα, τα σύγχρονα είδη χρήματος που χρησιμοποιούνται είναι όλα στη μορφή του παραστατικού χρήματος. Τέλος, η αγοραστική δύναμη, η ανταλλακτική αξία του χρήματος, εξαρτάται από τη σταθερότητα των τιμών των αγαθών.

Xάλκινο νόμισμα Aίλιδος, σκύθη βασιλέως Θράκης,180-150 π.X. Προτομές Διοσκούρων με φρυγικούς πίλους / Προτομές δύο ίππων. 3,6 γρ., 23 χιλ. spacer
spacer

Xάλκινο νόμισμα Aίλιδος, σκύθη βασιλέως Θράκης,180-150 π.X. Προτομές Διοσκούρων με φρυγικούς πίλους / Προτομές δύο ίππων. 3,6 γρ., 23 χιλ.

Αναφέρονται αυτά, ακριβώς για να προκύψει η σύνδεση και η συνεισφορά του πονήματος, το οποίο συστηματικά αναδεικνύει τη σταδιακή εγκαθίδρυση και εξάπλωση των χάλκινων κερμάτων σε όλη την ελληνική και ελληνιστική περιοχή, μέσα από σημαντικές ενότητες έρευνας.

Η συγγραφέας παρουσιάζει πώς ο αντιπραγματισμός έδωσε τη θέση του σε νέες πρακτικές συναλλαγών, πώς επικράτησαν οι πληρωμές σε μέταλλο και πώς στα τέλη του 7ου αιώνα συντελέστηκε η μεγάλη καινοτομία του κερματοφόρου νομίσματος στην Ιωνία και τη Λυδία για τη διευκόλυνση των συναλλαγών και τη μέτρηση των αγαθών με μοναδικό συμβολικό μέσο. Η καθιέρωση του χάλκινου χρήματος ξεκίνησε το β΄ μισό του 5ου αιώνα, από τις αποικίες, τη Μακεδονία και τη Θράκη και άργησε να εγκαθιδρυθεί σε προηγμένα κέντρα, στην Αθήνα το γ΄ τέταρτο του 4ου αιώνα, ενώ στη Σπάρτη κατά τον 3ο αιώνα. Προέκυψε αυτή η σημαντική καινοτομία για τους λόγους που αναφέρθηκαν ανωτέρω, με την απόσυρση και την αποθεματοποίηση των πολύτιμων μετάλλων στα δημόσια θησαυροφυλάκια, του περιεκτικού χρήματος, και ταυτόχρονα την έκδοση χάλκινων νομισμάτων, των οποίων η ονοματική αξία ήταν πολύ μεγαλύτερη από τη μεταλλική. Αυτό ήταν ουσιαστικό στοιχείο προόδου για την προώθηση συναλλαγών από τις πιο μικρές έως τις πιο μαζικές (πληρωμές μισθοφόρων), καθώς τα χάλκινα νομίσματα κυμαίνονταν σε βάρος και σε υποδιαιρέσεις, ώστε να είναι ελκυστικά, ευέλικτα και αποδεκτά από κάθε άνθρωπο.

spacer Πέντε διαφορετικά χάλκινα νομίσματα ενδεικτικά των ποικίλων τεχνικών παραγωγής.
spacer

Πέντε διαφορετικά χάλκινα νομίσματα ενδεικτικά των ποικίλων τεχνικών παραγωγής.

spacer

Εγκαθιδρύθηκε, δηλαδή, το παραστατικό χρήμα (αυτή είναι η σημασία της επικράτησης των χάλκινων νομισμάτων) και ξεκίνησε το σύγχρονο εκχρηματισμένο περιβάλλον, που ισχύει μέχρι σήμερα. Το χάλκινο νόμισμα διευκόλυνε την ανάπτυξη και την πρόοδο για πάνω από 2.000 χρόνια. Θα περάσουν πολλά χρόνια ακόμα, ώστε να το υπερκεράσει οποιοδήποτε άλλο μέσο πληρωμών που ακολούθησε. Αυτή είναι η μεγάλη συμβολή του πονήματος. Είθε να γίνει ευρέως γνωστό πόσα πολλά οφείλουμε στο χάλκινο νόμισμα. Ο κάθε συναλλάκτης δεν σκεφτόταν την ασφάλεια της συχνής μετατροπής του σε πολύτιμο μέταλλο, αλλά την αποδοχή του ως μέσου πληρωμών σε μια ασφαλή και σταθερή κοινωνία. Η μελέτη εξηγεί πώς όλα αυτά έγιναν χωρίς να διαταραχθεί η σταθερότητα. Το χάλκινο νόμισμα δεν αύξησε την ποσότητα χρήματος, αφού αντικατέστησε χρυσά και αργυρά νομίσματα, η οποία ελεγχόταν σε κάθε επικράτεια από τα επίσημα νομισματοκοπία. Προβλέφθηκε σαφής προσδιορισμός της σύστασης του μετάλλου των νομισμάτων, της μεταλλικής και ονομαστικής αξίας τους. Οι εκδόσεις καταγράφονταν, σταματούσαν, αν επικρατούσαν πληθωριστικές συνθήκες, γίνονταν αρκετές νομισματικές μεταρρυθμίσεις και αντικαταστάσεις νομισμάτων, ενώ τιμωρούνταν οι κίβδηλες εκδόσεις. Γενικά, η χάλκινη νομισματοκοπία υλοποιείται σε κάθε πόλη (κράτος) με ό,τι απαιτεί μια αξιόπιστη διαδικασία που σχετίζεται με τον έλεγχο της προσφοράς χρήματος και τη σταθερότητα του εκδιδόμενου νομίσματος. Είναι ενδιαφέρουσα η ανάλυση της ερευνήτριας πάνω στη συγκροτημένη οργάνωση των νομισματοκοπείων, με υπεύθυνους οργανισμούς, υπεύθυνους άρχοντες, υπεύθυνους κοπής, σύμβολα κάθε κοπής που βοηθούσαν στον έλεγχο των εκδόσεων. Κάθε κράτος καθόριζε τον αριθμό των εκάστοτε λειτουργούντων νομισματοκοπείων. Γίνεται εκτενής αναφορά στον τρόπο παραγωγής των νομισμάτων, για τα χυτά και πλαστά νομίσματα.

Xάλκινο νόμισμα Kοινού Kυρηναϊκής, π. 250 π.X. Kεφαλή Άμμωνος Διός / Σίλφιον. 12,0γρ., 23χιλ. spacer
spacer

Xάλκινο νόμισμα Kοινού Kυρηναϊκής, π. 250 π.X. Kεφαλή Άμμωνος Διός / Σίλφιον. 12,0γρ., 23χιλ.

Αλλά το πόνημα, πέρα από την παραπάνω συνεισφορά στην εξέλιξη και στον έλεγχο της προσφοράς χρήματος, είναι εξίσου σημαντικό, γιατί αναλύει διεξοδικά πολλά χρήσιμα στοιχεία πάνω σε χαρακτηριστικά των αρχαίων νομισμάτων και τη διαχρονική εξέλιξή τους. Παρουσιάζει νομίσματα της συλλογής, κάθε ένα σε δύο φωτογραφίες εμπροσθότυπου και οπισθότυπου, αναφέρεται στο σχήμα του, στο μέγεθός του, στο βάρος του, στο υλικό, στην περιγραφή της εικονογραφίας της κάθε όψης, στο νομισματοκοπείο που το παρήγαγε, στην εκτιμώμενη χρονολογία κοπής. Η παρουσίαση γίνεται με τάξη από τα πρώιμα χυτά νομίσματα έως τα παιστά. Ακόμη, παρουσιάζονται, αναλυτικά, νομίσματα ταξινομημένα για καθεμία από τις αποικίες, τις ελληνικές πόλεις, τα κοινά και τις συμμαχίες, τα ελληνιστικά βασίλεια, τη ρωμαϊκή εποχή, τα βυζαντινά χρόνια, τη φραγκοκρατία έως την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους. Η εργασία της ερευνήτριας είναι λεπτομερής και υπερβολικά προσεκτική. Τα νομίσματα δείχνουν πώς εξελίχθηκε η εικονογράφησή τους, από το δωδεκάθεο στον εμπροσθότυπο και πλήθη συμβόλων στον οπισθότυπο, όπως κεραυνοί, κηρύκεια, αστέρες, ζώα, δελφίνια, φυτά, δένδρα, λύρες, θεότητες, ήρωες, βασιλείς, ηγεμόνες, άνδρες και γυναίκες, καρποί της γης. Συχνά, η εικονογραφία εκφράζεται με λεπτομέρεια και σαφήνεια, περιέχει εντυπωσιακές παραστάσεις, οι οποίες εξελίσσονται στα θέματα που απεικονίζουν. Δεν μπορεί παρά να υποκλιθεί κάποιος στη δημιουργικότητα αυτών που τα σχεδίασαν, την ποικιλία, τη λεπτομέρεια που παρουσιάζουν και τους συμβολισμούς που υποδεικνύουν, στην προσπάθεια για την παραγωγή και κυκλοφορία των νομισμάτων. Μέσω των χαρακτηριστικών τους αντλείται πλήθος πληροφοριών, που αποτελούν αδιάψευστες μαρτυρίες της εποχή τους για τη ζωή και το επίπεδο ευημερίας των κατοίκων.

spacer Xάλκινη δραχμή Άζου, ινδοσκύθη βασιλέως, 58-20/19 π.X. Ποσειδών με τρίαινα πατά σε ποτάμια θεότητα. 11,8γρ., 28 χιλ.
spacer

Xάλκινη δραχμή Άζου, ινδοσκύθη βασιλέως, 58-20/19 π.X. Ποσειδών με τρίαινα πατά σε ποτάμια θεότητα. 11,8γρ., 28 χιλ.

spacer

Καθώς τα νομίσματα διεισδύουν σε όλα τα κοινωνικά και επαγγελματικά στρώματα, προωθούν τα μηνύματα και τους συμβολισμούς τους σε όλους τους κατοίκους. Διαχρονικά, ο ρόλος τους έγινε περισσότερο πολιτικός εκφράζοντας τις επιδιώξεις των ηγεμόνων, ενώ η χρήση του νομίσματος για συναλλαγές συνδυάσθηκε με την προώθηση της πολιτικής της χώρας που το εξέδιδε. Κλείνοντας, το πόνημα, «Χαλκούς, ένεκα αλλαγής. Ο άγνωστος κόσμος των χάλκινων νομισμάτων», αποτελεί μια μεγάλη συνεισφορά στη γνώση. Το περιεχόμενό του είναι εξαιρετικά χρήσιμο, ενώ είναι βέβαιο ότι θα βοηθήσει τον ερευνητή και θα συναρπάσει τον αναγνώστη.

spacer
spacer spacer spacer spacer 40-43
spacer
spacer
spacer
| ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΕΥΧΟΥΣ | ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΑ ΤΕΥΧΗ | ΚΟΙΝΩΦΕΛΕΣ ΙΔΡΥΜΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ