αΩ spacer spacer spacer ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ spacer ΤΕΥΧΟΣ 32 spacer ΙΟΥΝΙΟΣ 2006
Επιστροφή στην σελίδα των Περιεχομένων Επικοινωνία
spacer
spacer
spacer
spacer
 
spacer
spacer
spacer
spacer
Ελευθερία, ισότητα και δικαιοσύνη
spacer
κατά τον Τζων Ρωλς
spacer

του Νίκου Αγγελή

spacer

Έκτακτου Επίκουρου Καθηγητή στο Παν/μιο Θεσσαλίας
Docteur d’Etat en droit

spacer
spacer
άρθρο
spacer
spacer
spacer
O Τζων Ρωλς (1921-2002) υπήρξε καθηγητής της πολιτικής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ των Η.Π.Α. Θεωρήθηκε ως ο ανανεωτής της ηθικής και πολιτικής φιλοσοφίας σε αυτή τη χώρα. Έγινε παγκοσμίως γνωστός με τρία του βιβλία: Θεωρία της Δικαιοσύνης (1972), Πολιτικός Φιλελευθερισμός (1994) και Δίκαιο των Λαών (2001). Και τα τρία αυτά βιβλία έχουν μεταφραστεί στην Ελληνική.

spacer

Ι. Σύγχρονη και αρχαία ελληνική φιλοσοφία: άνθρωπος, αγαθό και δικαιοσύνη

Όπως ο Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια, Ε 10, 1134a 24-29) κατά την αρχαιότητα, κατά τον ίδιο τρόπο και ο Ρωλς στη σύγχρονη εποχή συνδέει τις έννοιες της ελευθερίας, της ισότητας και της δημοκρατίας με την έννοια της δικαιοσύνης. Προβαίνει, όμως, στον εμπλουτισμό τους, αξιοποιώντας τόσο τη νεώτερη και σύγχρονη ιστορική και κοινωνική εμπειρία, όσο και τις σύγχρονες αντιλήψεις περί ελευθερίας, ισότητας και δημοκρατίας.

Η σύνδεση με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία

Ο Τζων Ρωλς υπογραμμίζει τη διαχρονική συνέχεια των φιλοσοφικών εννοιών. Στην εισαγωγή του έργου του Μαθήματα Ιστορίας της Ηθικής Φιλοσοφίας επισημαίνει ότι οι θεμελιώδεις έννοιες της ηθικής και πολιτικής φιλοσοφίας γεννήθηκαν στην αρχαία Ελλάδα από τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι εστίασαν την προσοχή τους στον Άνθρωπο και στα προβλήματα που άπτονται του προσωπικού και κοινωνικού βίου: στο αγαθό, στην ευδαιμονία (ευτυχία), την ελευθερία, την ισότητα, τη δημοκρατία και τη δικαιοσύνη.
Στη νεότερη εποχή, κατά τα έτη 1600-1800 μ.Χ., οι φιλόσοφοι του Διαφωτισμού επανέφεραν στο προσκήνιο τις έννοιες αυτές μέσα σε εντελώς διαφορετικές ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες. Προετοίμασαν, έτσι, το έδαφος για την έκρηξη και επικράτηση της μεγαλειώδους Γαλλικής Επαναστάσεως του 1789. Ο Ρωλς εντάσσεται στο ρεύμα της δημοκρατικής παράδοσης, η οποία προέκυψε από τη Γαλλική Eπανάσταση, καθιστώντας τη δικαιοσύνη ως το κατ’ εξοχήν αντικείμενο της ηθικής και πολιτικής του φιλοσοφίας.

O άνθρωπος, οι ανάγκες του και τα θεμελιώδη αγαθά

Η διαπραγμάτευση της δικαιοσύνης έχει ως σημείο αφετηρίας την ανάλυση του Aνθρώπου. Ως βιολογικό είδος, ο Άνθρωπος έχει ανάγκες, από την ικανοποίηση των οποίων εξαρτάται η επιβίωση, η σωματική και ψυχική του ευεξία, και εν τέλει η ευτυχία (ευδαιμονία) του. Εν όψει τούτου, η ευτυχία (ευδαιμονία) του κάθε ανθρώπου-μέλους μιας κοινωνίας είναι συνάρτηση του βαθμού ικανοποίησης των αναγκών του, η οποία πραγματοποιείται με την απόκτηση των αγαθών.
Τούτο, όμως, δεν συμβαίνει πάντα. Παρατηρείται συχνά, ορισμένες κατηγορίες ανθρώπων ή ορισμένες κοινωνικές τάξεις να διαβιούν μέσα σε συνθήκες στέρησης αγαθών. Και τότε αναρωτάται κανείς, εάν αυτό είναι ηθικό και δίκαιο. Ο Ρωλς θα υποστηρίξει ότι μια κοινωνία είναι εύτακτη και στοιχειωδώς δίκαιη, όταν με τη νομοθεσία αποφεύγει τις αυθαίρετες διακρίσεις και παρέχει σε όλα της τα μέλη τουλάχιστον τα θεμελιώδη αγαθά, τα οποία είναι αναγκαία για την ικανοποίηση των αναγκών και την πραγματοποίηση του ευ ζην και της ευτυχίας (ευδαιμονίας) τους. Ως τέτοια θεωρεί: α) τα υλικά / οικονομικά αγαθά (πλούτου), β) την ελευθερία της συνείδησης και του στοχασμού, όπως και όλες τις ελευθερίες, τις οποίες κατοχυρώνουν τα συντάγματα των συγχρόνων δημοκρατιών, και γ) τις εξουσίες και τα προνόμια, που απορρέουν από την κατάληψη αξιωμάτων ευθύνης και τα οποία επιτρέπουν την καλλιέργεια και την αξιοποίηση των προσωπικών ικανοτήτων και χαρισμάτων (ταλέντων) του κάθε πολίτη.

II. Οι αρχές δικαιοσύνης

Η ανάλυση των θεμελιωδών αγαθών καθορίζει την αντίληψη του Ρωλς περί δικαιοσύνης. Οι θεσμοί και το δίκαιο μιας εύτακτης κοινωνίας πρέπει να διέπονται από αρχές δικαιοσύνης, οι οποίες θα έχουν ως σκοπό την παροχή σ’ όλα τα μέλη της κοινωνίας των θεμελιωδών αγαθών.

Η οικονομική ελευθερία, η οικονομική ανισότητα και η δεύτερη αρχή δικαιοσύνης

Η δυνατότητα απόλαυσης των στοιχειωδών οικονομικών αγαθών σε επίπεδο μακροοικονομικής οργάνωσης της κοινωνίας εξαρτάται από δύο παράγοντες: από την αποτελεσματικότητα του οικονομικού συστήματος, η οποία διασφαλίζει την επάρκεια των αγαθών, και από τις παρεμβάσεις της πολιτείας με μέτρα δικαιοσύνης, που έχουν ως σκοπό την αναδιανομή των αγαθών, όταν έχουν δημιουργηθεί μεγάλες οικονομικές ανισότητες.

spacer «Σχολή των Aθηνών» (1509-1510). Tοιχογραφία του Pαφαήλ στο Bατικανό. Mια φανταστική διαχρονική συγκέντρωση των πιο ξακουστών Eλλήνων φιλοσόφων. Στο κέντρο, οι μορφές του Πλάτωνα και του Aριστοτέλη.
spacer

«Σχολή των Aθηνών» (1509-1510). Tοιχογραφία του Pαφαήλ στο Bατικανό. Mια φανταστική διαχρονική συγκέντρωση των πιο ξακουστών Eλλήνων φιλοσόφων. Στο κέντρο, οι μορφές του Πλάτωνα και του Aριστοτέλη.

spacer

Ο Ρωλς θεωρεί ως αναφαίρετο δικαίωμα την ελευθερία κάθε ανθρώπου να δημιουργεί πλούτο με την εργασία του. Κατ’ αυτό τον τρόπο, γίνεται ιδιοκτήτης περιουσιακών στοιχείων, τα οποία του διασφαλίζουν συνθήκες άνετης διαβίωσης, ασφάλεια, προσωπική αξιοπρέπεια και το αίσθημα του αυτοσεβασμού. Γι’ αυτό το λόγο θα κρίνει ότι το σύστημα της ατομικής ιδιοκτησίας, της ελευθερίας της οικονομικής δραστηριότητας και της ελεύθερης αγοράς ευνοούν την αποτελεσματικότητα της παραγωγής αγαθών και τη δημιουργία πλούτου για την καλύτερη ικανοποίηση των αναγκών των μελών μιας κοινωνίας.

Ωστόσο, έστω και εάν είναι νόμιμη, η ελεύθερη οικονομική δραστηριότητα οδηγεί στην υπερβολική συγκέντρωση πλούτου στα χέρια ολίγων και τη δημιουργία μεγάλων οικονομικών ανισοτήτων. Τούτο έχει ως αποτέλεσμα οι πολλοί να στερούνται των θεμελιωδών αγαθών και να μην ικανοποιούν τις ανάγκες τους. Η στέρηση και οι οικονομικές ανισότητες, όμως, εγκυμονούν κινδύνους για την κοινωνική συνοχή.

spacer
spacer

Ο Ρωλς «τείνει ευήκοον ους» στο μήνυμα της κοινωνικής πραγματικότητας και προτείνει τη δεύτερη αρχή δικαιοσύνης. Με αυτή αναγνωρίζει ως θεμιτή την ελεύθερη οικονομική δραστηριότητα και ως ανεκτή τη δημιουργία οικονομικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Εν τούτοις, θέτει μία προϋπόθεση, ότι δηλαδή λαμβάνονται μέτρα εκ μέρους της Πολιτείας, που αποβλέπουν στη μεγαλύτερη δυνατή ωφέλεια των πλέον ασθενέστερων και αδικημένων μελών της κοινωνίας.

ωφέλεια αυτή συγκεκριμενοποιείται με τρία μέτρα: πρώτον, με την αναδιανομή του πλούτου υπό τη μορφή κοινωνικών παροχών υπέρ των ασθενέστερων πολιτών, δεύτερον, με τη θεσμική κατοχύρωση της δυνατότητας πρόσβασης των πολιτών στα πολιτειακά αξιώματα ευθύνης, τα οποία είναι ανοιχτά σε όλους και, τρίτον, με τη δημιουργία συνθηκών ίσων ευκαιριών για όλους τους πολίτες ως προς τη δυνατότητά τους να επιδιώκουν και να καταλαμβάνουν αξιώματα ευθύνης.

Η στέρηση της ελευθερίας και η πρώτη αρχή δικαιοσύνης

Συνεχίζοντας την ανάλυσή του, ο Ρωλς θα επισημάνει πως η δεύτερη αρχή δικαιοσύνης διασφαλίζει κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο τα θεμελιώδη αγαθά για τα λιγότερο ευνοημένα μέλη της κοινωνίας. Θα αναρωτηθεί, ωστόσο, εάν η παροχή των θεμελιωδών υλικών / οικονομικών αγαθών αρκεί για την ευτυχία των ανθρώπων. Λόγου χάριν, τι συμβαίνει, όταν ένας πολίτης έχει διασφαλίσει επάρκεια αγαθών, αλλά ζει μέσα σε ένα κοινωνικό καθεστώς ανελευθερίας και στερείται της ελευθερίας να εκφράσει ελεύθερα τις πολιτικές, θρησκευτικές, ηθικές ή φιλοσοφικές του πεποιθήσεις; H ελευθερία αυτή καθ’ εαυτήν, θα υποστηρίξει ο Ρωλς, αποτελεί ύψιστο αγαθό, ώστε η στέρησή της να αποτελεί πηγή δυστυχίας για κάθε άνθρωπο. Ένεκα τούτου, μια εύτακτη κοινωνία έχει δύο καθήκοντα. Κατ’ αρχάς, θα πρέπει να προστατεύει με τη νομοθεσία της τόσο τις κλασικές πολιτικές ελευθερίες όσο και τις ελευθερίες, οι οποίες αναγνωρίζονται από τις σύγχρονες αντιλήψεις περί κράτους δικαίου: την ελευθερία της ακεραιότητας (αξίας) του ανθρώπου, τη θρησκευτική ελευθερία, την ελευθερία της συνείδησης και του στοχασμού κ.λπ. Και, στη συνέχεια, οφείλει να κατοχυρώνει σε όλα της τα μέλη ένα ίσο δικαίωμα απόλαυσης αυτών των ελευθεριών και των δικαιωμάτων του ανθρώπου.

Το κοινωνικό συμβόλαιο, η ανοχή και η «κοινωνική ένωση των κοινωνικών ενώσεων»

Το αγαθό της ελευθερίας υπονομεύεται από την ανομοιογένεια των συγχρόνων κοινωνιών. Συμβαίνει συχνά, άνθρωποι με διαφορετική κοινωνική, φυλετική, εθνική ή θρησκευτική προέλευση να έχουν διαφορετικές αντιλήψεις περί δικαιοσύνης και συνεπώς διαφορετικές αντιλήψεις περί ισότητας και ελευθερίας. Έστω και εάν η ελευθερία έχει θεσμικώς κατοχυρωθεί, επιχειρούν να επιβάλουν τις προσωπικές τους αντιλήψεις. Μέσα σε τέτοιες κοινωνικές συνθήκες, συχνά γεννώνται έριδες, οι πολίτες οδηγούνται στη σύγκρουση και η κοινωνική συνοχή απειλείται και θρυμματίζεται.

spacer Eυγένιος Nτελακρουά, «H Eλευθερία οδηγούσα τον λαό» (1834), Mουσείο του Λούβρου
spacer

Eυγένιος Nτελακρουά, «H Eλευθερία οδηγούσα τον λαό» (1834), Mουσείο του Λούβρου

spacer

Μπροστά σε αυτό το υπαρκτό πρόβλημα ο Pωλς θα επεξεργαστεί τη θεωρία του Πολιτικού Φιλελευθερισμού. Ως έλλογα όντα τα μέλη μίας κοινωνίας έχουν τη δυνατότητα να διαβουλευτούν και να εντοπίσουν τις κοινές ανάγκες και τα κοινά συμφέροντα, που τους ενώνουν: να ανάγουν την ετερότητα (πολλαπλότητα) στην ενότητα (ένα). Mε τη διαβούλευση μπορούν να καταλήξουν στη σύναψη ενός κοινωνικού συμβολαίου, το οποίο θα καθορίζει τις κοινές αρχές δικαιοσύνης της κοινωνικής τους συνεργασίας. Η ελευθερία θα αναχθεί στην ύψιστη αρχή της δικαιοσύνης. Γι’ αυτό το λόγο, δεν δικαιολογείται η κατάργησή της στο όνομα είτε της οικονομικής αποτελεσματικότητας, είτε της άρσης της οικονομικής ανισότητας. Επί πλέον, η ελευθερία εμπλουτίζεται από την αρχή της ανοχής. Είμαι ελεύθερος σημαίνει, ότι σέβομαι την ελευθερία του άλλου να είναι διαφορετικός από εμένα, ότι ανέχομαι την ετερότητά του.
Μ’αυτή του την αντίληψη, ο Pωλς οδηγείται στη σύλληψη μιας ιδεώδους κοινωνίας (της «κοινωνικής ένωσης των κοινωνικών ενώσεων»), μέσα στην οποία κυριαρχούν οι αρχές της ανοχής της ετερότητας και της διαφοράς, της ισοτιμίας, της αμοιβαιότητας (κοινωνικής αλληλεγγύης) και του αμοιβαίου οφέλους.

Συμπέρασμα

Ο Τζων Ρωλς, προς το τέλος της ζωής του, στις τελευταίες του προσπάθειες να κατανοήσει τον Άνθρωπο και το βαθύτερο νόημα της ζωής, χαρακτήρισε την ιδεώδη του κοινωνία ως μια ουτοπία, και μάλιστα ως μια ρεαλιστική ουτοπία. Συνειδητοποίησε, φαίνεται, τις δυσκολίες στις οποίες προσκρούει η μετάβαση από την έλλογη σύλληψη ενός κοινωνικού ιδεώδους στην πραγματοποίησή του μέσα στην κοινωνική πραγματικότητα, όπου κυριαρχούν τα συμφέροντα, τα πάθη και οι αδυναμίες των ανθρώπων. Επιβεβαίωνε έτσι την αριστοτελική ρήση σύμφωνα προς την οποία: «δεν πρέπει να αναζητούμε μόνο την αρίστη [ιδεώδη] πολιτεία, αλλά και αυτή που δύναται να πραγματοποιηθεί».

spacer
spacer spacer spacer spacer 40-43
spacer
spacer
spacer
| ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΕΥΧΟΥΣ | ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΑ ΤΕΥΧΗ | ΚΟΙΝΩΦΕΛΕΣ ΙΔΡΥΜΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ