αΩ spacer spacer spacer ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ spacer ΤΕΥΧΟΣ 31 spacer ΜAΡTΙΟΣ 2006
Επιστροφή στην σελίδα των Περιεχομένων Επικοινωνία
spacer
spacer
spacer
διάλεξη
spacer
spacer
spacer

του Κύριλλου Νικολάου

Διπλωμάτη, Διδάκτορος του Πανεπιστημίου της Σορβόννης

spacer spacer spacer ΚYΠPOΣ – ΕΛΛHNIΣMOΣ
spacer
Άγνωστες γαλλικές διπλωματικές πληροφορίες
(β΄ ήμισυ του 19ου αιώνα)
spacer

Η Κύπρος, αποτελεί μαζί με την Κρήτη, τα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου Πελάγους τα τμήματα του νησιωτικού Eλληνισμού, ο οποίος ήταν για αιώνες ο απαραίτητος κρίκος στις σχέσεις των δύο άλλων, χερσαίων, τμημάτων του Eλληνισμού, του Βαλκανικού και του Μικρασιατικού. Η Κύπρος, όπως επίσης τα νησιά του Νότιου Αιγαίου, η Κρήτη και τα Ιόνια νησιά, εκτείνονται κατά μήκος της περιοχής της Ανατολικής Μεσογείου που ενδιέφερε από πολύ νωρίς τους Δυτικούς, λόγω του ότι βρίσκεται στη γεωστρατηγική οδό προς την Ανατολή.

Από την αρχή τίθεται το ερώτημα: Mέσα σε ποιο πλαίσιο λειτουργεί η γαλλική διπλωματία όσον αφορά την Κύπρο; Από το 1880 κυρίως, η Γαλλία ενδιαφέρεται να βρει λύσεις και διακανονισμούς στα ελληνικά ζητήματα επί τη βάσει του γεωπολιτικού κριτηρίου, το οποίο, ως γνωστόν, κατηύθυνε και την πολιτική των άλλων Δυνάμεων της Δυτικής Ευρώπης, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο θα αντιμετώπιζαν τον Πανσλαβισμό που εξαπλωνόταν στα Βαλκάνια. Αλλά η Κύπρος βρίσκεται στη γεωγραφική ζώνη της Εγγύς Ανατολής και όχι των Βαλκανίων.

Πιερ Λουί Λακρουά, "Τα εκατό σπίτια της Ρήγαινας", όπως είναι γνωστό το κάστρο του Βουφαβέντο, σε χάραξη Λεμαίτρ Iles de la Grèce, Παρίσι 1853 spacer
spacer

Πιερ Λουί Λακρουά, "Τα εκατό σπίτια της Ρήγαινας", όπως είναι γνωστό το κάστρο του Βουφαβέντο, σε χάραξη Λεμαίτρ Iles de la Grèce, Παρίσι 1853

Οι σχέσεις της Γαλλίας με την Εγγύς Ανατολή ανάγονται στις Σταυροφορίες. Ο Ισαάκιος Κομνηνός έχασε την Κύπρο από τον Ριχάρδο τον Λεοντόκαρδο (1191), ο οποίος μέσα σε λίγους μήνες πώλησε το νησί στους Ναΐτες. Οι τελευταίοι, βλέποντας τη δυσκολία να κρατήσουν το ανυπότακτο νησί, ζήτησαν από τον Ριχάρδο να τους αποδεσμεύσει από τη συμφωνία. Ο Ριχάρδος ξανάγινε κύριος της Κύπρου. Τότε ακριβώς παρουσιάστηκε ο Γάλλος ευγενής Γκυ ντε Λουζινιάν, ο οποίος αγόρασε το νησί από τον Ριχάρδο τον Λεοντόκαρδο (Μάιος του 1192). Ο Γκυ ντε Λουζινιάν το 1180 είχε γίνει κόμης της Γιάφα και είχε στεφθεί βασιλιάς των Ιεροσολύμων το 1186. Η πτώση, λοιπόν, της Αγίας Πόλης (1192) και της γειτονικής ηπειρωτικής χώρας, περιόρισε το Σταυροφορικό Βασίλειο της Ανατολής μόνο στην Κύπρο. Η δυναστεία των Λουζινιάν εγκαθιδρύθηκε στη Λευκωσία και ο Γάλλος βασιλιάς στεφόταν για τρεις αιώνες βασιλιάς της Κύπρου στη Λευκωσία και της Ιερουσαλήμ στην Αμμόχωστο. Η πρώτη, λοιπόν, επαφή της Γαλλίας με την Εγγύς Ανατολή και πιο συγκεκριμένα με την Κύπρο, ανάγεται σε αυτή την περίοδο. Τρεις αιώνες αργότερα, το 1489, η Κύπρος πέρασε από τους Φράγκους στους Ενετούς, και το 1571 στους Τούρκους. Από τότε απετέλεσε μέρος της Οθωμανικής αυτοκρατορίας μέχρι και το 1878, έτος κατάληψής της από τους Άγγλους.
Στα 1853, η προσάρτηση του νησιού στην Αγγλία συζητήθηκε για πρώτη φορά μεταξύ του Αυτοκράτορα της Ρωσίας Νικόλαου Α΄ και του Άγγλου πρέσβη στην Αγία Πετρούπολη σερ Χάμιλτον Σέυμουρ. Η Γαλλία ανησύχησε από αυτή την εξέλιξη, αφού στα σχέδιά της για την Εγγύς Ανατολή περιλαμβανόταν και η Κύπρος. Η Γαλλία θυμήθηκε το γαλλικό παρελθόν της Κύπρου χάρη κυρίως στις σημαντικές εργασίες του Λουί ντε Μας Λατρύ, που δημοσιεύτηκαν στο Παρίσι τη δεκαετία του 1840. Οι εργασίες αυτές και τα επανειλημμένα σχέδια και αναφορές των Γάλλων διπλωματών οδήγησαν τον Ναπολέοντα Γ΄ να στρέψει την προσοχή του προς την Κύπρο.

spacer H υπότροφος μεσόφωνος Άννα Παγκάλου
spacer

Δυο χάρτες από τη Χαρτογραφική Συλλογή του Πολιτιστικού Ιδρύματος Τραπέζης Κύπρου.
Eπάνω: Albert Gaudry - Amedée Damour, Παρίσι 1862.
Kάτω: Thomas Graves, Λονδίνο 1851.

spacer

Η απόκτηση της Κύπρου από την Αγγλία αποτέλεσε έναν διπλωματικό θρίαμβο του Άγγλου πρωθυπουργού Ντισραέλι, ο οποίος δήλωσε στη βασίλισσα Βικτωρία ότι αυτός που θα ήθελε να κυριεύσει την Ασία θα έπρεπε να κατακτήσει πρώτα την Κύπρο. Αργότερα ο ίδιος πολιτικός χαρακτήρισε την Κύπρο ως «το κλειδί της Δυτικής Ασίας».
Οι Άγγλοι διπλωμάτες και στρατιωτικοί κατέληξαν στην επιλογή της Κύπρου, αφού μελέτησαν μεταξύ άλλων την πιθανή κατάκτηση της Λήμνου, της Λέσβου, της Αστυπάλαιας, της Ρόδου, της Καρπάθου, της Κρήτης, της Αλεξανδρέττας, της Αλικαρνασσού, της Χάιφας, της Αλεξάνδρειας, των Δαρδανελλίων. Η Κύπρος, λοιπόν, απετέλεσε κομβικό σημείο του ασφαλούς άξονα που οδηγούσε στις Ινδίες, τη σημαντικότερη αποικία, το διαμάντι του Στέμματος, και συμπλήρωνε τη σκακιέρα μαζί με το Γιβραλτάρ, τη Μάλτα, το Σουέζ, το Άντεν, τη Σοκότρα, τις Σεϋχέλλες. Ως γνωστόν, οι διαπραγματεύσεις μεταξύ της Αγγλίας και της Oθωμανικής αυτοκρατορίας έγιναν με πλήρη μυστικότητα και η παράδοση της Κύπρου στην Αγγλία υπογράφηκε με τρεις άγγλο-τουρκικές μυστικές συνθήκες, στις 4 Ιουνίου, την 1η Ιουλίου και στις 14 Αυγούστου 1878.

Πιερ Λουί Λακρουά, εξωτερική άποψη του Αββαείου του Πελλαπαΐς από το χωριό Καζάφανι Iles de la Grèce, Παρίσι 1853 spacer
spacer

Πιερ Λουί Λακρουά, εξωτερική άποψη του Αββαείου του Πελλαπαΐς από το χωριό Καζάφανι Iles de la Grèce, Παρίσι 1853

Η αναγγελία, στο Συνέδριο του Βερολίνου, της εκχώρησης της Κύπρου, την οποία ο Γάλλος πρωθυπουργός Βάδδινγκτων χαρακτήρισε ως κυνική παραβίαση του διεθνούς δικαίου, προκάλεσε ισχυρή αντίδραση που θα κατέληγε στη διάλυσή του, εάν δεν επενέβαινε με ενεργητικότητα ο καγκελάριος της Γερμανίας, Βίσμαρκ. Για τη γαλλική διπλωματία η απόκτηση της Κύπρου θεωρήθηκε ως κατοχή στην ασιατική ήπειρο. Σύμφωνα με αυτή την οπτική, η Αγγλία, κατέχοντας το νησί, έβαζε το πόδι της στο ασιατικό τμήμα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας (ευθέως στη Μικρά Ασία και εμμέσως στις μεσανατολίτικες ακτές από τον κόλπο της Αλεξανδρέττας έως τη Γάζα και στα ενδότερα έως τη Βαγδάτη).
Η γαλλική διπλωματία πίστευε ότι η Αγγλία σύντομα θα αφαιρούσε από την Οθωμανική αυτοκρατορία και την Κρήτη, καθώς και τα νησιά του Aνατολικού Αιγαίου. Γαλλικές διπλωματικές πηγές της περιόδου μάς πληροφορούν ότι ο Άγγλος πρέσβης στην Πόλη βολιδοσκόπησε τον Σουλτάνο για την πιθανή κατοχή της Μυτιλήνης, της Χίου, της Ρόδου και της Κρήτης. Η αλήθεια είναι ότι ο σερ Χένρυ Λαίυαρντ ήταν εξαιρετικός σε τέτοιου είδους διαπραγματεύσεις, που ο Γάλλος συνάδελφός του αποκαλούσε «μαύρη μαγεία». Εδώ θα πρέπει να επισημάνουμε ότι λίγο πριν την αναμενόμενη απόκτηση της Κύπρου, ο Γάλλος υπουργός των Eξωτερικών πρότεινε στην αγγλική πλευρά μια άγγλο-γαλλική κατοχή της Αιγύπτου και της Συρίας, μαζί με την Κρήτη και την Κύπρο, ως προωθημένους σταθμούς.

Η κατοχή της Κύπρου από την Αγγλία δημιουργούσε οπωσδήποτε νέα γεωπολιτικά δεδομένα που αφορούσαν την επέκταση του Ελληνικού κράτους προς την Ανατολή. Όπως επισημαίνει ο Γάλλος πρόξενος στη Λάρνακα μέσα σε αυτές τις συνθήκες καθυστερούσε επ’ αόριστον η ένωση του νησιού με το ελληνικό κράτος. Ο ίδιος διπλωμάτης αναφέρει ότι το νησί της Αφροδίτης θα ενίσχυε την Ελλάδα γεωγραφικά στον ευαίσθητο χώρο της Εγγύς Ανατολής. Αναφέρει ότι στις εκδηλώσεις για τις εθνικές επετείους της Ελλάδας η συμμετοχή του πληθυσμού ήταν παλλαϊκή και του κάνει εντύπωση η συμμετοχή και των μουσουλμάνων του νησιού.
Παράλληλα, οι Έλληνες εκδήλωσαν πολλές φορές τα συναισθήματα εκτίμησης και συμπάθειας απέναντι στον γαλλικό λαό και στη γαλλική κυβέρνηση. Ενδεικτική είναι η περίπτωση της εκτίμησης προς τον Βάδδινγκτων για την πολύ θετική του στάση στο ζήτημα της Θεσσαλίας. Τα πανηγύρια χαράς στη Λευκωσία και τη Λάρνακα λόγω της επικείμενης προσάρτησης της Θεσσαλίας στην Ελλάδα το 1881, περιγράφονται με συγκινητικά λόγια από τον Γάλλο πρόξενο. Όπως γράφει, εκατοντάδες προσέγγιζαν κάθε μέρα τα παράθυρα και τις πόρτες του Προξενείου τραγουδώντας τη Μασσαλιώτιδα και κραυγάζοντας «Vive la France! Vive Waddington! Vive l’ Epire, Thessalie!» (Ζήτω η Γαλλία! Ζήτω ο Βάδδινγκτων! Ζήτω η Ήπειρος! Ζήτω η Θεσσαλία!).
Την αντίστοιχη συμπάθεια προς τους Κυπρίους είχαν οι Γάλλοι. Ήταν αδιαμφισβήτητο για τη γαλλική διπλωματία ότι «ο νόμιμος κύριος της Κύπρου ήταν η Ελλάδα». Αλλά ταυτόχρονα οι Γάλλοι διπλωμάτες ξεκαθαρίζουν ότι δεν έπεφτε λόγος στους ίδιους να κρατήσουν στάση η οποία θα εμπεριείχε οτιδήποτε εχθρικό έναντι στην αγγλική κυβέρνηση.
Θα πρέπει, λοιπόν, να ερμηνεύσουμε αυτή τη στάση εξετάζοντας τις γενικότερες σχέσεις μεταξύ της Γαλλίας και της Αγγλίας στην ζώνη που εκτείνεται από τη Βοσνία έως το Ιράκ και στη Bόρειο Αφρική. Να λάβουμε, επίσης, υπόψη μας ότι η γεωστρατηγική σημασία και ισχύς της Αγγλίας και της Ελλάδας δεν είχαν, βέβαια, την ίδια διεθνή βαρύτητα, καθώς και το γεγονός ότι η Γαλλία περνούσε μια περίοδο απομόνωσης που της είχε επιβάλει ο Βίσμαρκ.
Οι Γάλλοι διπλωμάτες έβλεπαν την Κύπρο μέσα στο περιφερειακό και διεθνές περιβάλλον σε σχέση με τις γεωγραφικές, ιδεολογικές, πολιτικές και οικονομικές παραμέτρους. Η επίσημη πολιτική της Γαλλίας ήταν αποτέλεσμα γενικότερων συνιστωσών, της πολιτικής της στην ευρύτερη περιοχή. Η Γαλλία καταλάβαινε ότι το δίκαιο ήταν με το μέρος των Ελλήνων Κυπρίων αλλά τηρούσε μια μετριοπαθή στάση. Την ίδια στάση τηρούσε και στο ζήτημα των προνομίων του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Εκεί επίσης η Γαλλία κράτησε ουδέτερη στάση και αρνήθηκε να ανακατευτεί στη διένεξη.
Οι Γάλλοι διπλωμάτες, με συχνές αναφορές τους στον προϊστάμενο Υπουργό τους, υποστήριζαν την άποψη ότι το νησί από τη στιγμή που στην συντριπτική πλειοψηφία του κατοικείτο από Έλληνες, θα έπρεπε να παραχωρηθεί στην Ελλάδα, ωστόσο δεν έπαιρναν μέρος στις διαδηλώσεις των Κυπρίων, ούτε εκφράζονταν δημόσια υπέρ της μιας ή της άλλης ενέργειας τους. Καταλογίζουν τις ευθύνες της αντιπαλότητας μεταξύ Κυπρίων και Βρετανίας στην κακή οργάνωση και διοίκηση της τοπικής αγγλικής κυβέρνησης και στο Υπουργείο Αποικιών της Βρετανίας. Σε αυτή της την προσέγγιση η γαλλική διπλωματία υπολόγιζε, βέβαια, στα γαλλόφιλα συναισθήματα των Κυπρίων και όλου του Ελληνισμού, καθώς και στην άγγλο-γαλλική αντιπαλότητα στην Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή, αλλά δεν είχε καμία πρόθεση να συγκρουστεί, σε τοπικό επίπεδο, με την Αγγλία.

Eυχαριστούμε το Πολιτιστικό Ίδρυμα Tραπέζης Kύπρου για την παραχώρηση του φωτογραφικού υλικού.

spacer
spacer spacer spacer spacer 26-29
spacer
spacer
spacer
| ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΕΥΧΟΥΣ | ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΑ ΤΕΥΧΗ | ΚΟΙΝΩΦΕΛΕΣ ΙΔΡΥΜΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ
Albert Gaudry - Amedée Damour, Παρίσι 1862 Thomas Graves, Λονδίνο 1851