αΩ spacer spacer spacer ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ spacer ΤΕΥΧΟΣ 31 spacer ΜAΡTΙΟΣ 2006
Επιστροφή στην σελίδα των Περιεχομένων Επικοινωνία
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer
Oι θεοί στη ζωή των θνητών
spacer
γράφει ο Nίκος Aγγελής
spacer
Δικηγόρος, Docteur d’ État Φιλοσοφίας του Δικαίου


spacer spacer
βιβλιοπαρουσίαση
spacer
spacer
spacer
«Oι θεοί στη ζωή των θνητών»

Mary Lefkowitz, Θνητοί και αθάνατοι, οι θεοί των αρχαίων Eλλήνων και ο ρόλος τους στη ζωή των ανθρώπων, Αθήνα, εκδ. Μεταίχμιο, 2003 (σελ. 354). ISBN 960-375-773-x.

Το βιβλίο της Mary Lefkowitz μας μεταφέρει και μας ξεναγεί στον μαγευτικό κόσμο της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας. Οριοθετώντας το αντικείμενο του βιβλίου, η συγγραφέας επισημαίνει ότι αναφέρεται στον ρόλο που διεδραμάτισαν οι αθάνατοι θεοί στη ζωή των θνητών ανθρώπων, όπως αυτός περιγράφεται στις αφηγήσεις των αρχαίων Eλλήνων και Λατίνων συγγραφέων.
Οι αρετές του βιβλίου είναι πολλές, αλλά θα επισημαίναμε δύο θεμελιώδεις. Η πρώτη έγκειται στο ότι η αναφορά στους μύθους δεν γίνεται διαμέσου άλλων συγγραφέων, αλλά με άμεση προσφυγή στις ίδιες τις πηγές, στα έργα του Ησιόδου, τα έπη του Ομήρου και του Βιργιλίου, στις τραγωδίες των τραγικών. Η δεύτερη αρετή αφορά στο ύφος του βιβλίου: φράσεις μικρές, δομημένες με δωρική λιτότητα και διατυπωμένες με σαφήνεια και ενάργεια λόγου.

H Mήδεια, ο Iάσων και το Xρυσόμαλλο Δέρας. Eρυθρόμορφη λήκυθος, 320-310 π.X., Πανεπιστήμιο
                      του Mπόχουμ spacer
spacer

H Mήδεια, ο Iάσων και το Xρυσόμαλλο Δέρας. Eρυθρόμορφη λήκυθος, 320-310 π.X., Πανεπιστήμιο του Mπόχουμ

Το βιβλίο διαιρείται σε εννέα κεφάλαια, τα οποία δομούνται κατά την ιστορική διαδρομή της ελληνικής μυθολογίας: από τον Ησίοδο στον Όμηρο, από τον Όμηρο στους τραγικούς, από αυτούς τους τελευταίους στην ελληνιστική ποίηση και, τέλος, μετάβαση στην Αινειάδα του Βιργιλίου.
Τα δύο πρώτα κεφάλαια είναι αφιερωμένα στη Θεογονία και στο Έργα και Ημέραι του Ησιόδου. Στη Θεογονία περιγράφονται η δημιουργία του κόσμου και η γενεαλογία των θεών. Από το χάος αναδύθηκε η Γαία, η οποία γέννησε τον Ουρανό και στη συνέχεια τον έκανε σύντροφό της. Από τη Γαία και τον Ουρανό γεννήθηκαν άλλοι θεοί, οι Γίγαντες και οι Τιτάνες. Συγκρούσεις ξεσπούν μεταξύ των θεών, μέσα σε έναν αδιάλειπτο αγώνα για επικράτηση και εξουσία. Μέσα στη γενική αναταραχή, ο Δίας κατόρθωσε να γίνει παντοδύναμος μεταξύ των θεών και να επιβάλει την πρωτοκαθεδρία του. Στο Έργα και Ημέραι εξηγείται γιατί ο Δίας έδωσε στους ανθρώπους μια ζωή γεμάτη μόχθους και γιατί αυτοί έπρεπε να εργάζονται για να επιβιώνουν.
Ήδη διαγράφεται ο βασικός πυρήνας των σχέσεων μεταξύ των θεών και των ανθρώπων. Οι πρώτοι, αθάνατοι και απαλλαγμένοι από βάσανα και έγνοιες, εποπτεύουν τους θνητούς και βασανισμένους ανθρώπους από το ύψος του Ολύμπου. Όταν δε οι θεοί κρίνουν ως αναγκαίο να επέμβουν στη ζωή των ανθρώπων, το πράττουν κατά βούληση: να τους βοηθήσουν, να τους ποδηγετήσουν, να τους τιμωρήσουν, να τους καταστρέψουν, να τους απατήσουν ή και να ερωτοτροπήσουν μαζί τους και να φέρουν στη ζωή ημίθεους και ήρωες. Όλη η ελληνική μυθολογία δεν εκφράζει παρά την υποταγή της ανθρώπινης μοίρας σε ένα προδιαγεγραμμένο σχέδιο των παντοδύναμων θεών.

spacer O Διόνυσος ανάμεσα σε Σατύρους και Mαινάδες που χορεύουν. Mελανόμορφος κρατήρας, τελευταίο τέταρτο 6ου αιώνα π.X., Aρχαιολογικό Mουσείο Θεσσαλονίκης
spacer

O Διόνυσος ανάμεσα σε Σατύρους και Mαινάδες που χορεύουν. Mελανόμορφος κρατήρας, τελευταίο τέταρτο 6ου αιώνα π.X., Aρχαιολογικό Mουσείο Θεσσαλονίκης

spacer

Το τρίτο και το τέταρτο κεφάλαιο εξυμνεί τον ποιητικό οίστρο του Όμήρου, όπως καταγράφεται στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Κατά τη Mary Lefkowitz, η Ιλιάδα αντιπροσωπεύει «το πιο σημαντικό αρχαίο ελληνικό κείμενο στο οποίο γίνεται αναφορά στους θεούς». Η περιγραφή των ιστορικών, και ως εκ τούτου ανθρωπίνων, γεγονότων της τρωικής εκστρατείας, της διεξαγωγής του πολέμου και της περιπέτειας του Οδυσσέα συνδέονται με την παράλληλη αφήγηση του τι συμβαίνει μεταξύ των θεών στον Όλυμπο. Οι έριδες, οι αντιζηλίες και οι μάχες για την εξουσία μεταξύ των θεών καθορίζουν τα ανθρώπινα σύμφωνα προς μια προδιαγεγραμμένη από τους θεούς πορεία.
Με το πέμπτο και το έκτο κεφάλαιο εισερχόμαστε στον ρόλο των θεών, όπως εμφανίζεται  στην αρχαία ελληνική τραγωδία. Κλασικά παραδείγματα αποτελούν η τριλογία Ορέστεια (Αγαμέμων, Χοηφόρες, Ευμενίδες) του Αισχύλου, η Ηλέκτρα του Σοφοκλή και οι Ηλέκτρα και Ορέστεια του Ευριπίδη. Η συγγραφέας εξετάζει τον ρόλο των θεών στην εκδίκηση του Ορέστη για τον θάνατο, κατά την επιστροφή του από τον Τρωικό πόλεμο, του πατέρα του Αγαμέμνονα από τον Αίγισθο, εραστή της μητέρας του Κλυταιμνήστρας. Αναλύει πώς οι προφητείες του Απόλλωνα και οι παρεμβάσεις της Αθηνάς κατευθύνουν τη δραματική πλοκή στη λύση της.

Το έβδομο κεφάλαιο αφιερώνεται στους μύθους της ελληνιστικής ποίησης, η οποία αναπτύχθηκε στην Αλεξάνδρεια κατά τον 4ο αι. π.X. Το έπος Αργοναυτικά του Απολλώνιου του Ρόδιου (3ος αι. π.X.) είναι το μόνο που σώθηκε ολόκληρο κατ’ αυτή την περίοδο. Εδώ, οι επεμβάσεις της Ήρας και της Αθηνάς στο πλευρό του Ιάσωνα είναι καθοριστικές κατά το ταξίδι του στην Κολχίδα για να φέρει το Χρυσόμαλλο Δέρας στην Ιωλκό της Θεσσαλίας.
Η Αινειάδα του Ρωμαίου ποιητή Βιργιλίου (70-19 π.X.) αποτελεί το αντικείμενο του ογδόου κεφαλαίου. Βαθύς γνώστης της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας, ο Βιργίλιος γράφει στη λατινική γλώσσα. Ο μύθος της επιστροφής του Οδυσσέα, όπως περιγράφεται από τον Όμηρο στην Οδύσσεια, αναβιώνει με κεντρικό πρόσωπο τον Αινεία, του οποίου όμως ο προορισμός επιστροφής είναι η Ιταλία. Εκ νέου περιγράφεται πώς οι θεοί καθοδηγούν από το παρασκήνιο τη μοίρα του Αινεία. Η Ήρα τον μισεί, επειδή είναι Τρώας και της θυμίζει τον Πάρη. Ο Δίας, όμως, θα φροντίσει να επιζήσει ο Αινείας, για να γίνει ο πρόγονος των πρώτων βασιλέων της Ρώμης, και να καταστεί εν καιρώ η Ρώμη η πόλη, που θα κυριαρχήσει στον κόσμο.

O Oδυσσέας δεμένος στο κατάρτι του πλοίου του, ενώ μια Σειρήνα αυτοκτονεί πέφτοντας από τον βράχο. Eρυθρόμορφη στάμνος, 500-450 π.X., από τον Zωγράφο των Σειρήνων, Bρετανικό Mουσείο. spacer
spacer

O Oδυσσέας δεμένος στο κατάρτι του πλοίου του, ενώ μια Σειρήνα αυτοκτονεί  πέφτοντας από τον βράχο. Eρυθρόμορφη στάμνος, 500-450 π.X., από τον Zωγράφο των Σειρήνων, Bρετανικό Mουσείο.

Τέλος, η Mary Lefkowitz αφιερώνει το ένατο κεφάλαιο στο αξιοσημείωτο γεγονός της ανοχής της αρχαίας ελληνικής θρησκείας έναντι της λατρείας και ξένων θεών. Νέοι θεοί εισήχθησαν στην ελληνική θρησκεία, χωρίς να παραμεριστούν διόλου οι παλαιότεροι. Αυτή η στάση της αλλαγής θεών λειτούργησε γόνιμα για δύο λόγους. Πρώτον, διότι έδινε την αφορμή στους ποιητές να διερευνήσουν εκ νέου και να δώσουν απαντήσεις σε παλαιά ερωτήματα του τύπου: «Γιατί οι θεοί συμπεριφέρονται κατά τρόπο ανήθικο» ή «Γιατί θα πρέπει να λατρεύουμε θεούς, που δεν ενδιαφέρονται για το καλό των ανθρώπων;» Δεύτερον, επέτρεψε την αποφυγή γενικευμένων θρησκευτικών συγκρούσεων.
Aυτό είναι σε γενικές γραμμές το περιεχόμενο του βιβλίου της Mary Lefkowitz. Η ανάγνωσή του επιβεβαιώνει τη σαγήνη την οποία άσκησε, και εξακολουθεί να ασκεί μέχρι σήμερα, η ελληνική μυθολογία στο πνεύμα μεγάλων πεζογράφων, ποιητών και ζωγράφων, ώστε να λειτουργεί ως πηγή έμπνευσης των έργων τους. Ίσως να συμβαίνει αυτό που επεσήμαινε ο Levy Brühl, ότι δηλαδή ο μύθος αποτελεί το προστάδιο του λόγου. Πίσω από την ευφάνταστη πλοκή του μύθου προβάλλει η πρώτη ανθρώπινη προσπάθεια έλλογης σύλληψης του κόσμου και της ανθρώπινης μοίρας. Τα γεγονότα συγκροτούνται με λογική σειρά μέσα στον χρόνο και σύμφωνα προς ένα σχέδιο των θεών, το οποίο περιέχει έναν τελικό σκοπό: την απόδοση δικαιοσύνης μεταξύ των ανθρώπων.
Υπ’ αυτή την έννοια, ο μύθος κτίζεται εννοιολογικώς σύμφωνα με μια αυστηρή λογική δομή περιγραφής των τεκταινομένων σε κοσμικό και ανθρώπινο επίπεδο. Ως φορέας μιας τέτοιας ιδιότητας ο μύθος συνέβαλε στην καλλιέργεια του συλλογικού υποσυνειδήτου των αρχαίων Eλλήνων. Από αυτή την άποψη, η ελληνική μυθολογία, με την ταυτόχρονη άνθιση των μαθηματικών, προετοίμασε την αυστηρότητα του επιστημονικού και φιλοσοφικού λόγου, ο οποίος ολοκληρούται με τα φιλοσοφικά συστήματα του Πλάτωνος και του Αριστοτέλους. Η μυθική-πολυθεϊστική αντίληψη του θείου αντικαθίσταται από τον μονοθεϊσμό. Στη συνέχεια, ο δρόμος είχε ανοίξει για την έλευση του Xριστιανισμού.

spacer
spacer spacer spacer spacer 40-42
spacer
spacer
spacer
| ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΕΥΧΟΥΣ | ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΑ ΤΕΥΧΗ | ΚΟΙΝΩΦΕΛΕΣ ΙΔΡΥΜΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ