αΩ spacer spacer spacer ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ spacer ΤΕΥΧΟΣ 30 spacer ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2005
Επιστροφή στην σελίδα των Περιεχομένων Επικοινωνία
spacer
spacer
spacer
συνέντευξη
spacer
spacer
spacer
Peter spacer Mackridge spacer
spacer
spacer
spacer
Συνέντευξη
στη Λήδα Μπουζάλη
spacer
spacer
Σεμιναριακές Διαλέξεις
spacer
spacer

Το Φαινόμενο της Διγλωσσίας
Γλώσσα και Εθνική Ταυτότητα

spacer
O Peter Mackridge, διακεκριμένος γλωσσολόγος, ομότιμος καθηγητής Νέας Ελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, έχει αφιερώσει τη ζωή του στη μελέτη της ελληνικής γλώσσας και λογοτεχνίας. Το έργο του Η Νεοελληνική Γλώσσα (The Modern Greek Language, Oxford University Press, 1985), σε ελληνική μετάφραση (Πατάκης, 1991) χρησιμοποιείται ως εγχειρίδιο σε πολλά μαθήματα των ελληνικών πανεπιστημίων. Βιβλία αναφοράς αποτελούν, επίσης, οι δύο Γραμματικές της Νέας Ελληνικής Γλώσσας (Comprehensive Grammar και Essential Grammar), τις οποίες συνέταξε σε συνεργασία με τους David Holton και Ειρήνη Φιλιππάκη - Warburton, (Routledge, 1997 και 2004). Η ελληνική έκδοση της πρώτης κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πατάκη το 1999. Έχει, επίσης, γράψει πάρα πολλά άρθρα σχετικά με την ιστορία και τις διαλέκτους της ελληνικής γλώσσας, το φαινόμενο της διγλωσσίας και το γλωσσικό ζήτημα.
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer

Λάτρης της νεότερης ελληνικής λογοτεχνίας, υπογράφει δεκάδες άρθρα για τον Σολωμό, τον Πολίτη, τον Πρεβελάκη, τον Ταχτσή, τον Σεφέρη. Επίσης, έχει μεταφράσει έργα των Πρεβελάκη, Αλεξάνδρου, Πατρίκιου, Ταχτσή, Ιωάννου και Σεφέρη. Υπό έκδοση βρίσκεται το έργο του Εκμαγεία της Ποίησης: Σολωμός-Καβάφης-Σεφέρης από την Εστία. Ο Πήτερ Μάκριτζ βρέθηκε τον Οκτώβριο του 2005 στην Αθήνα με τιμητική χορηγία του Ιδρύματος Ωνάση. Το ΑΩ τον συνάντησε για μια συζήτηση γύρω από την ελληνική γλώσσα.

spacer
spacer

Ποιο αποτέλεσμα αναμένετε να προκύψει από την έρευνά σας;

spacer
spacer

Θα γράψω ένα βιβλίο στα Αγγλικά, με προσωρινό τίτλο Γλώσσα και Εθνική Ταυτότητα στην Ελλάδα από τον 18ο αιώνα. Θα είναι μια καινούργια ιστορία του γλωσσικού ζητήματος στην Ελλάδα, που ξεκίνησε στη δεκαετία του 1760 με τον Ευγένιο Βούλγαρη και τον Iώσηπο Μοισιόδακα και έληξε επισήμως διακόσια χρόνια μετά, με τον εκπαιδευτικό νόμο του 1976. Τις εξελίξεις των τελευταίων τριάντα χρόνων θα τις καλύψω σ’ έναν μικρό επίλογο. Επίκεντρο της έρευνάς μου είναι η περίοδος από τον Διαφωτισμό και την Ελληνική Επανάσταση, μέσω του Κοραή, του Ψυχάρη, του Χατζηδάκι και του Τριανταφυλλίδη, μέχρι τη μεταπολίτευση.

spacer
spacer
Σε ποιο κοινό θα απευθύνεται το βιβλίο σας;
spacer
spacer

Θα απευθύνεται σε ένα αγγλόφωνο κοινό, που δεν γνωρίζει το γλωσσικό ζήτημα. Έξω από την Ελλάδα υπάρχει μεγάλη σύγχυση σχετικά με το θέμα αυτό, και σε βιβλία ξένων που δεν ειδικεύονται στα ελληνικά πράγματα έχω βρει πολλές ανακρίβειες. Είχα διαβάσει σε ένα βιβλίο σχετικό με τη διγλωσσία στην Αραβική ότι η Καινή Διαθήκη έχει γραφτεί στην καθαρεύουσα. Αυτό δείχνει πλήρη άγνοια. Η καθαρεύουσα είναι κάτι πρόσφατο. Δημιουργήθηκε από τον Κοραή και αργότερα από διάφορους φιλολόγους, επιστήμονες, δημοσιογράφους, τον 19ο αιώνα. Η πρώτη αναφορά στον όρο «καθαρεύουσα» βρίσκεται σε ένα βιβλίο του Νικηφόρου Θεοτόκη το 1796. Έως τα μέσα του 19ου κανείς δεν μιλούσε για καθαρεύουσα, όπως δεν υπήρχε και ο όρος «δημοτική». Η πρώτη μαρτυρία του όρου αυτού βρίσκεται σε βιβλίο του Παναγιώτη Κοδρικά το 1818. Έως το 1860 περίπου, οι Έλληνες δεν είχαν συνειδητοποιήσει τις ξεχωριστές ποικιλίες της Ελληνικής.

spacer
Τι ίσχυε μέχρι τότε;
spacer
spacer

Υπήρχε απόλυτη ελευθερία ή χάος – μπορεί κανείς να το δει όπως θέλει. Υπήρχαν αρχαϊστές που προσπαθούσαν να γράφουν στην αρχαία Ελληνική, συνήθως στην αττική διάλεκτο, ή στην αρχαία Κοινή (τη γλώσσα της Καινής Διαθήκης) και υπήρχαν δημοτικιστές που χρησιμοποιούσαν μια γλώσσα που πλησίαζε την προφορική γλώσσα της εποχής, είτε τοπική (π.χ. της Κωνσταντινούπολης ή των Ιωαννίνων) είτε μια πιο κοινή γλώσσα. Οι περισσότεροι συγγραφείς έγραφαν ένα μείγμα από αρχαία και νεότερα στοιχεία. Πριν από τον Γεώργιο Χατζηδάκι, ο οποίος ήταν ο πρώτος που ερεύνησε τη μεσαιωνική ελληνική γλώσσα, είχαν την αντίληψη ότι υπήρχε μια αρχαία γλώσσα και «η καθ’ ημάς ελληνική γλώσσα» ή «η κοινή διάλεκτος», η «απλοελληνική» κ.λπ., αφού δεν υπήρχε ο όρος «νέα ελληνικά». Δεν είχαν συνείδηση της συνέχειας της γλώσσας, γιατί δεν είχαν ερευνηθεί τα ενδιάμεσα χρόνια, τα μεσαιωνικά.

spacer
Κορυφή σελίδας
spacer
Πού υπεισέρχεται το θέμα της εθνικής περηφάνιας;
spacer
spacer

Οι περισσότεροι αρχαϊστές, όπως ο Κοραής, θεωρούσαν την προφορική νεοελληνική γλώσσα –αυτήν που λέμε τώρα «δημοτική»– χυδαία, διεφθαρμένη. Κάθε αλλαγή από τα αρχαία χρόνια θεωρείτο παραφθορά, λάθος κ.λπ. Ο Κοραής ήθελε να διορθώσει τη νέα γλώσσα με κριτήριο τους κανόνες της αρχαίας γραμματικής. Εκείνος έθεσε ζήτημα εθνικής ντροπής και περηφάνιας. Ήταν πολύ περήφανος για την αρχαία καταγωγή των Γραικών, αλλά ντρεπόταν, ιδίως μπροστά στους Δυτικοευρωπαίους στο Παρίσι, για την «κατάντια», για «τα χάλια της προφορικής γλώσσας». Ευρισκόμενος επί δεκαετίες έξω από την Ελλάδα, δεν είχε στενή επαφή με την προφορική γλώσσα, αλλά θυμόταν από τα νιάτα του στη Σμύρνη ότι η νεοελληνική είναι γεμάτη με τουρκικές, ιταλικές λέξεις και φράσεις, που δεν είναι αρχαίες, και ντρεπόταν.
Εδώ μπαίνει το θέμα της εθνικής ταυτότητας. Οι υπέρμαχοι της καθαρεύουσας ήθελαν να δημιουργήσουν μια γραπτή γλώσσα που ναι μεν βασιζόταν σε μια νεοελληνική κοινή προφορική γλώσσα, αλλά ήταν διορθωμένη σύμφωνα με τους κανόνες της αρχαίας ελληνικής τυπολογίας, για να φαίνεται ότι μοιάζει περισσότερο με την αρχαία. Ήταν ζήτημα εικόνας, ώστε να φανεί ότι οι Έλληνες, λόγω της γλώσσας τους, μοιάζουν πάρα πολύ με τους αρχαίους προγόνους τους, ότι αγαπούν και φροντίζουν τη γλώσσα τους, διορθώνοντας και τροποποιώντας την.

Από την άλλη μεριά, οι δημοτικιστές, όπως ο Τριανταφυλλίδης, Σεφέρης και άλλοι, έθεσαν αντίστροφα το θέμα της περηφάνιας. Ήταν κι αυτοί περήφανοι για την καταγωγή των Ελλήνων, αλλά ντρέπονταν για την καθαρεύουσα, που ήταν κάτι τεχνητό και δεν αντιπροσώπευε τους Νεοέλληνες ή, μάλλον, έδινε την εικόνα ενός «υπαλληλάκου» και όχι ενός Έλληνα «λεβέντη», «με φιλότιμο». Λαογράφοι, όπως ο Νικόλαος Πολίτης και άλλοι, είχαν δείξει ότι το δημοτικό τραγούδι ήταν η γνήσια, αυθόρμητη έκφραση της ελληνικής ψυχής. Όταν εκδόθηκαν τα Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη από τον Γιάννη Βλαχογιάννη, έπρεπε να περάσουν 20-30 χρόνια, ώσπου να τα διαβάσουν οι ποιητές της γενιάς του ’30, όπως ο Σεφέρης και ο Θεοτοκάς, και να ανακαλύψουν τον Μακρυγιάννη, τον απλό Ρωμιό, ήρωα της Επανάστασης. Οι δημοτικιστές ήταν περήφανοι και για τους λαϊκούς ανθρώπους που είχαν πολεμήσει, είχαν δημιουργήσει το σύγχρονο ελληνικό κράτος και είχαν έναν δικό τους πολιτισμό, που ήταν μεν συνέχεια του αρχαιοελληνικού πολιτισμού, αλλά ήταν και κάτι το ξεχωριστό, με τη δική του γλώσσα, φυσική συνέχεια της αρχαίας Ελληνικής, όχι απόρροια ειδικής προσπάθειας.
spacer
Κορυφή σελίδας
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer

Πριν από τον Γεώργιο Χατζηδάκι, οι Έλληνες δεν είχαν συνείδηση της συνέχειας της γλώσσας τους

spacer
Ποιο είναι, τελικά, το αποτέλεσμα όλων αυτών των διενέξεων; Το ισοζύγιο είναι θετικό ή αρνητικό για την ελληνική γλώσσα;
spacer
spacer

Αυτό είναι το πιο δύσκολο ερώτημα και το πιο περίπλοκο θέμα από αυτά που με βασανίζουν στην έρευνά μου. Πρέπει να πω από την αρχή ότι η καθαρεύουσα δεν ήταν μόνο κακό πράγμα. Η καθαρεύουσα έχει θετική συμβολή στο λεξιλόγιο, δηλαδή στη δημιουργία νέων λέξεων, όπως «πανεπιστήμιο», «ποδήλατο», «λεωφορείο», «δημοσιογράφος». Όλες αυτές οι λέξεις δημιουργήθηκαν τον 19ο αιώνα από ανθρώπους που έγραφαν καθαρεύουσα. Βασίζονται σε ρίζες αρχαιοελληνικές και αγνοούν το λεξιλόγιο και τη μορφολογία της δημοτικής. Έχουν επιτυχία και έχουν καθιερωθεί.
Επίσης, η καθαρεύουσα μετέφραζε πολλές φράσεις από ξένες γλώσσες, όπως η έκφραση «εντάξει» φαίνεται ότι είναι αρχαία (το «εν» με τη δοτική), είναι όμως μετάφραση της γερμανικής φράσης «in Ordnung» και μπήκε στην Ελλάδα με τους Βαυαρούς στην οθωνική περίοδο.

Η τόσο συνηθισμένη αυτή έκφραση μπορεί να μας διδάξει πολλά πράγματα για τη νεοελληνική γλώσσα. Το «εν» με τη δοτική δεν υπάρχει στη δημοτική. Το «εν» το χρησιμοποιούμε μόνο στη μεταφορική έννοια. Δεν λέμε «εν Αθήναις», αλλά λέμε «εντάξει», «εν πάση περιπτώσει». Τη δοτική τη χρησιμοποιούμε σε μεταφορικές χρήσεις. Η καθαρεύουσα, λοιπόν, ήταν γλώσσα της μετάφρασης. Δεν ξέρω καμία άλλη γλώσσα που έχει αυτόν τον διαχωρισμό, ανάμεσα στην κυριολεξία και στη μεταφορά. Αυτός ο διαχωρισμός είναι για μένα ως γλωσσολόγο ολέθριος. Οι Έλληνες, για λόγους που δεν έχω καταλάβει ακόμα, έχουν κάνει αυτόν τον διαχωρισμό: ότι η δημοτική είναι η γλώσσα της κυριολεξίας, μια γλώσσα φυσική και προσγειωμένη στην υλική πραγματικότητα, ενώ η καθαρεύουσα είναι η γλώσσα της μεταφοράς, της μετάφρασης και των αφηρημένων ιδεών. Νομίζω ότι δεν έχει γίνει ακόμα η σύνθεση που χρειάζεται ανάμεσα στο κυριολεκτικό και στο μεταφορικό.
spacer
Κορυφή σελίδας
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer

H δημοτική είναι η γλώσσα της κυριολεξίας, ενώ η καθαρεύουσα είναι η γλώσσα της μεταφοράς, διαχωρισμός ολέθριος

spacer
Πιστεύετε ότι θα γίνει αυτό στο μέλλον; Η τελευταία τάση για τη χρήση αρχαϊκών όρων (π.χ. αίθριον) μας δείχνει κάποια σημάδια;
spacer
spacer

Οι πιο νέοι επιστήμονες στα ελληνικά πανεπιστήμια θέλουν να χρησιμοποιούν πολλά λόγια στοιχεία εκεί που δεν χρειάζονται. Δεν είναι μόνο μια τάση επίδειξης, αλλά μια τάση να δημιουργηθεί ένα επιστημονικό, ένα αφηρημένο ύφος, που να διαφέρει ριζικά από την προφορική γλώσσα. Αυτή ακριβώς είναι η τάση της καθαρεύουσας: να διαφοροποιήσει τη γραπτή γλώσσα από την προφορική. Δεν μιλώ για την αντικατάσταση ξένων (αγγλικών) λέξεων από ελληνικές, αλλά για την αντικατάσταση λέξεων της δημοτικής με λέξεις λόγιες. Προτιμούν το «γνωρίζω» από το «ξέρω», το «πραγματοποιώ» και το «επιχειρώ» από το «κάνω». Εγώ το θεωρώ επιτηδευμένο.

Στην Αγγλία έχουμε την αντίθετη πορεία. Η γραπτή και η προφορική μας γλώσσα έχουν συγκλίνει και ανάμεσα στους οξφορδιανούς φιλολόγους υπάρχει η τάση να γράφουμε όσο μπορούμε πιο απλά. Στην Ελλάδα του 2005, όπως και στην εποχή του Κοραή, υπάρχει μια τάση απόκλισης της γραπτής από την προφορική. Εδώ ο γραπτός λόγος γίνεται πιο περίπλοκος, ίσως πιο μπαρόκ.
spacer
Ποιος είναι ο αγαπημένος σας λογοτέχνης;
spacer
spacer

O Σολωμός, ο Καβάφης και ο Σεφέρης. Και οι τρεις προβληματίστηκαν σε σχέση με τη γλώσσα. Νομίζω ότι οι ποιητές αυτοί, μαζί με τον Ρίτσο και τον Ελύτη, έχουν εκμεταλλευτεί τη μεταφορική δύναμη της δημοτικής γλώσσας, δυναμικότητα η οποία έχει παραμεριστεί από άλλους που γράφουν δημοσία. Το ότι αγωνίστηκαν τόσο σκληρά και υπεύθυνα για την ελληνική γλώσσα ήταν σωτήριο για αυτήν...

spacer
Κορυφή σελίδας
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer spacer spacer spacer 30-33
spacer
spacer
spacer
| ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΕΥΧΟΥΣ | ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΑ ΤΕΥΧΗ | ΚΟΙΝΩΦΕΛΕΣ ΙΔΡΥΜΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ