αΩ spacer spacer spacer ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ spacer ΤΕΥΧΟΣ 30 spacer ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2005
Επιστροφή στην σελίδα των Περιεχομένων Επικοινωνία
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer
Φυσικές Eπιστήμες στην Aρχαιολογία
spacer
γράφει ο Δρ Νίκος Α. Πουλιανός
spacer
Aνθρωπολόγος-Παλαιοντολόγος, Πρόεδρος της Aνθρωπολογικής Eταιρείας Eλλάδος


spacer spacer
βιβλιοπαρουσίαση
spacer
spacer
spacer
«Φυσικές Eπιστήμες στην Aρχαιολογία»

Ιωάννη Λυριτζή, Φυσικές Επιστήμες στην Αρχαιολογία. Αθήνα: Εκδόσεις Τυπωθήτω-Γιώργος Δαρδάνος, 2005. Σελ. 703, βιβλιογραφία, πίνακες, ISBN 960-402-182-6.

Το νέο βιβλίο του Γιάννη Λυριτζή Φυσικές Επιστήμες στην Αρχαιολογία έρχεται να συμπληρώσει ένα κενό όχι μόνο για τη διδασκαλία των Αρχαιογνωστικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, αλλά γενικότερα για όσους ενδιαφέρονται να αποκτήσουν σφαιρικές γνώσεις σχετικά με τις εφαρμογές των Φυσικών Επιστημών στην Αρχαιολογία. Κατά συνέπεια, είναι δυνατόν να ειπωθεί ότι η έκδοση αυτή των 703 σελίδων αποτελεί ένα είδος εγκυκλοπαίδειας, στην οποία απαντώνται οι σύγχρονες επιστημονικές απόψεις και περιγράφονται οι δυνατότητες των νέων τεχνολογιών.

spacer Eικόνα επιφάνειας κεραμικού σε κλίμακα 100 μm με ηλεκτρονικό μικροσκόπιο σάρωσης (Λυριτζής, 1980, PhD)
spacer

Eικόνα επιφάνειας κεραμικού σε κλίμακα 100 μm με ηλεκτρονικό μικροσκόπιο σάρωσης (Λυριτζής, 1980, PhD)

spacer

Έχω την τύχη να γνωρίζω τον καθηγητή Γιάννη Λυριτζή από 25ετίας και πλέον, την εποχή που ήμουν μαθητής στο Λύκειο και εκείνος εκπονούσε τη διδακτορική του διατριβή στην Αρχαιομετρία σε βρετανικό πανεπιστήμιο. Μια εποχή που οι αντίστοιχες εφαρμογές στην Ελλάδα ήταν σχεδόν ανύπαρκτες. Ο Γιάννης Λυριτζής είχε έρθει τότε σε επαφή με τον ανθρωπολόγο Άρη Πουλιανό και χρονολόγησε δείγματα του σπηλαίου Πετραλώνων Χαλκιδικής. Η συμβολή του στην επιστήμη ήταν έκτοτε ήδη διεθνώς αναγνωρισμένη. Μέχρι στιγμής έχει συμβάλει με δεκάδες δημοσιεύσεις σε περιοδικά παγκοσμίου φήμης. Καθότι πολυγραφότατος και νεότατος καθηγητής αναμένεται μια εξίσου λαμπρή συνέχεια.
Το βιβλίο έχει εκδοθεί σε έναν καλοσχεδιασμένο και απέριττο τόμο, αλλά πλούσιο σε απεικονίσεις και κατατοπιστικούς πίνακες, σχεδόν σε κάθε σελίδα. Αποτελεί μια φυσική συνέχεια των προηγούμενων έργων του Γιάννη Λυριτζή σχετικά με την Αρχαιομετρία. Χωρίς να επαναλαμβάνεται, εξηγεί με κάθε λεπτομέρεια στον σύγχρονο ερευνητή και φοιτητή σε τι χρησιμεύουν οι Φυσικές Επιστήμες. Δεν υπάρχει λόγος να κρύψω το γεγονός ότι διαβάζοντας τον τόμο μού δόθηκε η ευκαιρία να διευρύνω παραπέρα και τις δικές μου γνώσεις στο αντικείμενο, κι ας ασχολούμαι με αυτό πάνω από τρεις δεκαετίες.
Σκοπιμότερο όλων θεωρώ σε αυτή τη βιβλιοπαρουσίαση να γίνει αναφορά στο τι προσφέρει το έργο του καθηγητή Γιάννη Λυριτζή, με τι πραγματεύεται και τι νέο φέρνει στα επιστημονικά πράγματα της χώρας μας. Με αυτό το σκεπτικό θα προσπαθήσω να προχωρήσω στον αντίστοιχο απολογισμό.
Η πρώτη ενότητα επιλαμβάνεται της ορολογίας και των βασικών εννοιών. Όσοι έχουν ασχοληθεί με ζητήματα ορολογίας μπορούν να εμβαθύνουν και στον αντίστοιχα σύνθετο προβληματισμό. Ενδεικτικά αναφέρονται ορισμένοι όροι και τεχνικές: Γλωσσοχρονολόγηση, Ενυδάτωση (πετρωμάτων), Περιθλασιόμετρο, Τέχνεργο, Οπτική Φωταύγεια κ.λπ.

Mικροανάλυση σε εργαλείο οψιανού από τον νεολιθικό οικισμό Φτελιάς Mυκόνου με σάρωση. Φαίνεται η μεταβολή της συγκέντρωσης διαφόρων χημικών στοιχείων. spacer
spacer

Mικροανάλυση σε εργαλείο οψιανού από τον νεολιθικό οικισμό Φτελιάς Mυκόνου με σάρωση. Φαίνεται η μεταβολή της συγκέντρωσης διαφόρων χημικών στοιχείων.

Εντυπωσιακά είναι τα διαγράμματα των ισοτοπικών αναλύσεων διαφόρων υλικών που στοχεύουν, π.χ., στη διάγνωση της προέλευσής τους. Έτσι, αναλύοντας τη χημική σύσταση και την αναλογία των ισοτόπων, είναι δυνατόν να διαπιστώνεται εάν μολύβδινα αντικείμενα προέρχονται από μεταλλεία του Λαυρίου, της Κύπρου ή από αλλού. Παρόμοιες αναλύσεις αφορούν, επίσης, τα ισότοπα του οξυγόνου (Ο16 και Ο18) που εμπεριέχονται στα κελύφη μαλακόστρακων και άλλων οργανισμών, στοχεύοντας στην αποκόμιση δεδομένων, όπως το παλαιοπεριβάλλον διαβίωσης κ.λπ. Τα ερμηνευτικά σχόλια που συνοδεύουν αυτά τα διαγράμματα είναι ιδιαίτερα προσεγμένα.
Σημαντικό μέρος του βιβλίου καταλαμβάνουν οι διάφορες μέθοδοι φυσικοχημικής ανάλυσης των αρχαιολογικών υλικών και τα όργανα (φασματοσκόπια, μικροσκόπια κ.ά.) που χρησιμοποιούνται. Για καθένα από τα όργανα αυτά υπάρχει εκτενής περιγραφή των επιμέρους τμημάτων και του τρόπου λειτουργίας τους. Για ορισμένους φοιτητές ενδεχομένως αυτές οι λεπτομέρειες φανούν κοπιώδεις. Στην εποχή, όμως, της διαρκώς αυξανόμενης χρήσης των νέων τεχνολογικών εφαρμογών, οι γνώσεις αυτές δίνουν τη δυνατότητα της κατανόησης όχι μόνο των αντίστοιχων δυνατοτήτων, αλλά ταυτόχρονα διευκολύνουν την σχέση συνεργασίας μεταξύ των θεωρητικών αρχαιολόγων και των τεχνολόγων αρχαιομετρών.
Ενυδάτωση οψιανού, θερμοφωταύγεια, χρονολόγηση βραχογραφιών, αρχαιολογία και μαθηματικά, αρχαιοαστρονομία, βιοαρχαιολογία, όλα κεφάλαια που συμπληρώνουν παλαιότερες απόψεις και δυνατότητες εφαρμογής, χρήσιμα για την απόκτηση μιας σφαιρικής εικόνας επί του αντικειμένου. Ένα παράδειγμα: Η εφαρμογή μιας νέας μεθόδου που επινόησε ο συγγραφέας, της οπτικής φωταύγειας, έδωσε τη δυνατότητα διόρθωσης τουλάχιστον κατά 500% των υφιστάμενων γνώσεων για τη χρονολόγηση των ελληνικών πυραμίδων.
Στον ίδιο τόμο αναλυτικές αναφορές παρατίθενται για τις αρχαιομετρικές μεθόδους εντοπισμού αρχαιοτήτων, όπως Γεωραντάρ, Μαγνητικής και Ηλεκτρικής Διασκόπισης Εδάφους, Αεροφωτογραφιών, Υπέρυθρης και Δορυφορικής Φωτογράφησης, Ηχοβολιστικά Υπόγειων και Υποβρύχιων Ερευνών, Σεισμικών Δονητών κ.ά. Κάθε μέθοδος, στοιχειοθετημένη με εύληπτα επεξηγηματικά σχέδια, κατατοπίζοντας με σαφήνεια για τις νέες τεχνολογικές δυνατότητες, με παρατηρήσεις, ακόμα και για εκείνες που πρόκειται να εμφανιστούν σύντομα στο προσκήνιο (αυτές δηλαδή που βρίσκονται σήμερα σε πειραματικό στάδιο).
Σε ένα έργο τέτοιας εμβέλειας ο συγγραφέας εύστοχα φρόντισε, επίσης, να συμπεριλάβει ειδικά κεφάλαια του σύγχρονου προβληματισμού για επιμέρους θέματα της τρέχουσας επιστημονικής επικαιρότητας.
Η έκρηξη του Ηφαιστείου της Σαντορίνης παρουσιάζεται με όλα τα αρχαιομετρικά δεδομένα που έχουν δημοσιευθεί στην παγκόσμια βιβλιογραφία. Η αρχαιολογικού περιεχομένου συζήτηση που τα συνοδεύει αξιοσημείωτη. Παρόμοιου ενδιαφέροντος η περίπτωση της αρχαίας Ελίκης.

spacer Άποψη πυραμιδοειδούς στο Eλληνικό (πλησίον του Kεφαλαρίου), Άργος
spacer

Άποψη πυραμιδοειδούς στο Eλληνικό (πλησίον του Kεφαλαρίου), Άργος

spacer

Η διακίνηση οψιανού με πλοία στην ευρύτερη ζώνη της Μεσογείου, από τη Σαρδηνία έως τη Μεσοποταμία, με έμφαση στο Αιγαίο και τη Μήλο, αποτελεί ένα από τα ελκυστικότερα κεφάλαια. Ανάλογη παρουσίαση γίνεται για τη διακίνηση των κεραμικών και των διαφόρων τύπων τους (μινωικά, μυκηναϊκά, κλασικά κ.λπ).
Ο μηχανισμός των Αντικυθήρων επισκοπείται διεξοδικά τόσο όσον αφορά την αστρονομική χρησιμότητα όσο και τη μηχανική του λειτουργία, παραθέτοντας όλες τις υπάρχουσες επιστημονικές απόψεις.
Για την «Ιερά Σινδόνη του Τορίνου» τα δεδομένα αδιάσειστα. Πρόκειται για πλάνη με αφετηρία γεγονότα του 13ου μ.Χ. αιώνα. Η αγωνία του συγγραφέα μπορεί να συνοψιστεί στο ερώτημα: Άραγε τα θαύματα αρνούνται την Επιστήμη και η Επιστήμη τα θαύματα; Είναι το χάσμα αγεφύρωτο;
Τέλος, η 40 περίπου σελίδων βιβλιογραφία αποτελεί μια ζηλευτή βάση τεκμηρίωσης δεδομένων, που μόνο η συλλογή και η καταγραφή της δείχνει σχολαστική εργασία πολλών ετών. Περιλαμβάνει αναφορές από την αρχαιότητα έως τις πιο πρόσφατες δημοσιεύσεις της παρούσας χιλιετίας από εγκυρότατα διεθνή επιστημονικά περιοδικά.
Ιδιαίτερα αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι ο συγγραφέας έχει προσωπικά ασχοληθεί, από «πρώτο χέρι», με την έρευνα των περισσότερων θεμάτων που πραγματεύεται στο βιβλίο του. Το έργο του καθηγητή του Πανεπιστημίου Αιγαίου Γιάννη Λυριτζή συγκεντρώνει, στο σύνολό του, έναν τεράστιο όγκο γνώσεων που, τουλάχιστον για την ελληνική επιστημονική γραμματεία, ήταν μέχρι σήμερα άγνωστος. Η αντίστοιχη προσπάθεια ήταν προφανώς ένα επίπονο επίτευγμα, παράδειγμα προς μίμηση για συναδέλφους καθηγητές, ιδίως για τις περιπτώσεις που δεν υπάρχει διαθέσιμο βιβλίο της διδασκόμενης ύλης.

Ευχή, μέσα από αυτές τις γραμμές, είναι να διαδοθούν αυτές οι γνώσεις όσο το δυνατόν συντομότερα και ευρύτερα, ώστε να αποτελέσουν κτήμα των Ελλήνων επιστημόνων του μέλλοντος, των επιφορτισμένων με ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα, εκείνο του αρχαιογνωστικού προβληματισμού.

spacer
spacer spacer spacer spacer 40-42
spacer
spacer
spacer
| ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΕΥΧΟΥΣ | ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΑ ΤΕΥΧΗ | ΚΟΙΝΩΦΕΛΕΣ ΙΔΡΥΜΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ