αΩ spacer spacer spacer ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ spacer ΤΕΥΧΟΣ 29 spacer ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2005
Επιστροφή στην σελίδα των Περιεχομένων Επικοινωνία
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer
O Xατζηκυριάκος-Γκίκας και η ευρωπαϊκή πρωτοπορία
spacer
γράφει η Ίρις Kρητικού
spacer
Ιστορικός τέχνης


spacer spacer
βιβλιοπαρουσίαση
spacer
spacer
spacer
«O Xατζηκυριάκος-Γκίκας και η ευρωπαϊκή πρωτοπορία»

Ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας και η Ευρωπαϊκή Πρωτοπορία του Μεσοπολέμου, επ. εκδ. Ιωάννα Προβίδη. Αθήνα, Εκδόσεις Έφεσος, 2004, σελ. 255, εικόνες 184, ISBN 960-8326-19-2.

Με τη συμπλήρωση δέκα χρόνων από το θάνατο του Νίκου Χατζηκυριάκου- Γκίκα (26 Φεβρουαρίου 1906 – 3 Σεπτεμβρίου 1994), διάστημα ικανό και αναγκαίο, όπως σημειώνει στον πρόλογό της η Ιωάννα Προβίδη, Υπεύθυνη της Πινακοθήκης Γκίκα, «για να αρχίσει η συστηματική και ψύχραιμη, κριτική αποτίμηση του έργου του», κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Έφεσος, με τη σύμπραξη του Μουσείου Μπενάκη και της Πινακοθήκης Ν.Χ. Γκίκα, η μονογραφία «Ghika και η Ευρωπαϊκή Πρωτοπορία του Μεσοπολέμου». Τη γενική επιμέλεια της δίγλωσσης (ελληνικά – αγγλικά) εικονογραφημένης έκδοσης είχε η Ιωάννα Προβίδη και τη φιλολογική επιμέλεια ο Διευθυντής των Εκδόσεων Έφεσος, Νίκος Κομν. Χατζηγεωργίου.

Η έκδοση πληροί, πιστεύω, με τον καλύτερο τρόπο το ζητούμενο που θέτει η Ιωάννα Προβίδη: συγκεντρώνοντας επιλεκτικά τα πονήματα εκείνων που γνωρίζουν καλά τη σχέση του Γκίκα με την Ευρωπαϊκή Πρωτοπορία, και λειτουργώντας ως αφετηρία ικανή να αναδείξει «τα ζώντα στοιχεία, τη σκιαγράφηση σχέσεων, ακολουθιών, εξαρτήσεων, ανταλλαγών, επαγωγών», όλων αυτών που χαρτογραφούν την πορεία του Γκίκα και τους δεσμούς του εκείνους με την τέχνη και τα οράματα που ξεπερνούν τα ελληνικά σύνορα, «χωρίς να λησμονούν τις καταβολές τους, χωρίς να αγνοούν το ελληνικό τοπίο και φως».

spacer Aπό αριστερά: K. Zερβός, A. Kατακουζηνός, Tériade, Γ. Kατσίμπαλης, N. X. Γκίκας και N. Tόμπρος (1925). Kήποι του Λουξεμβούργου, Παρίσι. Συλλογή Γιώργου Γ. Kατσίμπαλη
spacer

Aπό αριστερά: K. Zερβός, A. Kατακουζηνός, Tériade, Γ. Kατσίμπαλης, N. X. Γκίκας και N. Tόμπρος (1925). Kήποι του Λουξεμβούργου, Παρίσι. Συλλογή Γιώργου Γ. Kατσίμπαλη

spacer

Η έκδοση σχεδιάστηκε ως εν δυνάμει κατάλογος έκθεσης στο Μουσείο Μπενάκη και ακολουθεί κατά κύριο λόγο την πρόταση του Άγγελου Δεληβορριά: μελετά, δηλαδή, την πρώτη εικοσιπενταετία της εικαστικής δράσης του Γκίκα, εξετάζοντας αρχικά την παρισινή μαθητεία (1921-1934) του στους μεγάλους δασκάλους του μοντερνισμού, από τον Πικάσσο, τον Mπρακ και τον Mατίς ώς τον ντε Kίρικο και τον λε Kορμπουσιέ, και στη συνέχεια την περίοδο που ακολούθησε την επιστροφή του στην Ελλάδα, θέτοντας σε εκκίνηση την αναζήτηση του «προσωπικού ζωγραφικού του ιδιώματος».

Στο εισαγωγικό του κείμενο, ο Άγγελος Δεληβορριάς παραθέτει εκτενές χρονολόγιο της παρισινής δράσης «του πιο Eυρωπαίου από τους Έλληνες ζωγράφους», του Γκίκα: από την εγγραφή του στη Faculté des Lettres της Σορβόννης το 1923 και τη φοίτηση στην Academie Ranson, όπου παρακολούθησε μαθήματα ζωγραφικής με τον Pοζέρ Mπισιέρ και χαρακτικής με τον Δημήτρη Γαλάνη, ώς την παρουσία του Γκίκα στη γαλλική εικαστική σκηνή: ατομικές εκθέσεις στη Galerie Percier (1927), στη Galerie Vavin – Raspail (1933), διαδοχικές συμμετοχές στα Salons des Independants και στα Salons des Surindependants, στο πλαίσιο των οποίων τα έργα του εκτίθενται στην Ευρώπη και την Αμερική, συμμετοχή στην έκθεση της Gallerie των περίφημων Cahiers d’Art από κοινού με τους Xανς Aρπ, Zαν Eλιόν και Σοφί Tάεμπερ Aρπ (1934), εκπροσώπηση και βράβευση της Ελλάδας στο ελληνικό περίπτερο της Παγκόσμιας Εκθέσεως του Παρισιού (1934, 1937). Παράλληλη και εξίσου σημαντική η εν Ελλάδι δράση του νεαρού Γκίκα: πρώτη εμφάνιση στην Αθήνα στα 22 του χρόνια (Αίθουσα Στρατηγοπούλου, Μάιος 1928) και αφετηρία της δια βίου φιλίας με τον Δημήτρη Πικιώνη, τον Σωκράτη Καραντινό, τον Σπύρο Παπαλουκά και τον Στρατή Δούκα, συμμετοχή στις εκθέσεις της ομάδας «Τέχνη 1930» στο Ζάππειο (1930, 1931), εις εκ των ιθυνόντων για τη διεξαγωγή του Δ΄ Διεθνούς Αρχιτεκτονικού Συνεδρίου το 1933 στην Αθήνα, με τις συμμετοχές των λε Kορμπουσιέ, Zαν Λουρκά, Zιεντιόν, Kριστιάν Zερβός, Φερνάρ Λεζέρ και πολλών άλλων. Την ίδια περίοδο σχεδιάζει σκηνικά και κοστούμια για το θέατρο της Μαρίκας Κοτοπούλη και το θέατρο Ολύμπια, ενώ στην Αθήνα και την Ύδρα τον επισκέπτονται Έλληνες και ξένοι φίλοι του, μεταξύ των οποίων οAνρί Kαρτιέ και ο Γουόλτερ Γκρόπιους.

N. Xατζηκυριάκος-Γκίκας, Διαλογισμοί και αντιφεγγίσματα (1936), λάδι σε καμβά, 73x92, Eθνική Πινακοθήκη και Mουσείο Aλεξάνδρου Σούτζου, Aθήνα spacer
spacer

N. Xατζηκυριάκος-Γκίκας, Διαλογισμοί και αντιφεγγίσματα (1936), λάδι σε καμβά, 73x92, Eθνική Πινακοθήκη και Mουσείο Aλεξάνδρου Σούτζου, Aθήνα

Με συχνές αναφορές σε εργασίες που δεν αποδίδουν τα οφειλόμενα «στην εξαιρετικά σύνθετη προσφορά του Γκίκα», ο Άγγελος Δεληβορριάς επιθυμεί να καταδείξει την παγκοσμιότητα ενός καλλιτέχνη που στέκει και δημιουργεί πέρα από «γαλλικές», «αγγλικές», ή «ελληνικές» αναφορές και περιόδους και ασφαλώς πολύ πέρα από ευνοϊκές κοινωνικές συνθήκες ή συγκυρίες. Θα έλεγα ότι το επιτυγχάνει, διατηρώντας το ενδιαφέρον του αναγνώστη ακέραιο, και συνδέοντας την προσφορά αυτή με εκείνη του Παρθένη, του Παπαλουκά, του Χαλεπά ή του Διαμαντόπουλου, απέναντι στην οποία «όλοι μας έχουμε οφειλές», και στην οποία θα άρμοζε «μια θέση στην Ιστορία της Παγκόσμιας Νεότερης Τέχνης».

Την πρώτη από τις δύο βασικές μελέτες που περιλαμβάνει ο τόμος, υπογράφει ο ιστορικός της τέχνης Zαν Πιέρ ντε Pικ, έχοντάς την πραγματοποιήσει με την οικονομική στήριξη του Κοινωφελούς Ιδρύματος Αλέξανδρος Α. Ωνάσης. Υπό τον τίτλο «Το Ευρωπαϊκό Πρότυπο», η μελέτη του ντε Pικ εστιάζει στην περίοδο 1921-1934, χαρακτηρισμένη από την άμεση επαφή του ζωγράφου με τη Σχολή του Παρισιού. Από το «Τσάι του Matisse», αναφορά στο έργο που αποτέλεσε το βάπτισμα πυρός του δεκατετράχρονου Γκίκα στη μοντέρνα τέχνη, ώς «Το Μεγάλο Εργαστήριο» της περιόδου 1928-1933 και την τομή «Ελληνισμός και Μοντερνισμός», χρονολογούμενη μεταξύ 1933-4, ο ντε Pικ με ξεκάθαρο βλέμμα και ακριβείς αναλύσεις, περιγράφει τη συναρπαστική πορεία του ζωγράφου από την αναζήτηση και την κατάκτηση του χώρου και του φωτός, ως τη διάσπαση των όσων κατακτήθηκαν, την επαφή με τη «Νέα Ελλάδα» και εντέλει την αυτογνωσία.

spacer N. Xατζηκυριάκος-Γκίκας, Mεγάλο τοπίο της Ύδρας (1938), λάδι σε καμβά, 114x162, Iδιωτική Συλλογή, Aθήνα
spacer

N. Xατζηκυριάκος-Γκίκας, Mεγάλο τοπίο της Ύδρας (1938), λάδι σε καμβά, 114x162, Iδιωτική Συλλογή, Aθήνα

spacer

Ο Ν. Παΐσιος, συγγραφέας της δεύτερης μελέτης του τόμου με τον τίτλο «Δεκαπέντε χρόνια (1935-1950), Η Πορεία προς το Ύφος», στρέφεται στην αμέσως επόμενη περίοδο, οπότε και ο Γκίκας επέστρεψε στην Ελλάδα, μεταφέροντας το πνεύμα της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας στο κίνημα της ελληνικότητας.

Επίμετρο της έκδοσης, τα παλαιότερα κείμενα των M. Pαϊνάλ, X. Zερβός και Tεριάντ, αναφορά στο ενδιαφέρον των συγχρόνων του για έναν νέο καλλιτέχνη με δικαιολογημένες φιλοδοξίες και απεριόριστες δυνατότητες». Σωστά, νομίζω, το θέτει ο X. Zερβός στα Cahiers d’Art τον Δεκέμβριο του 1952: «Από την αφετηρία, ήδη, της πορείας του ο Γκίκας εμφανίζεται ως διπλός άνθρωπος: ο ένας είναι ο μεθοδικός και λογοκρατούμενος, ο άλλος είναι εκείνος που το αίσθημα τον επαναφέρει στο κέντρο της ανθρώπινης ζωής και τον ωθεί να αναμείξει τις τόσο σαφείς αναπαραστάσεις του έργου του με μιαν ασαφή έκφραση, κάτι ανάμεσα στο άγχος και στην ελπίδα… Θα ήταν λάθος να φανταστούμε έναν αγώνα επικράτησης ανάμεσά τους. Σε μια κίνηση συναγωνισμού, και όχι ανταγωνισμού, ενώνουν τις δυνάμεις τους για να πετύχουν μια νίκη, που θ΄ ανήκει εξίσου και στα δυο».

Η έκδοση ολοκληρώνεται με διεξοδικό συμπλήρωμα βιβλιογραφίας για τα έργα των ετών 1920-1940, που συντάχθηκε από την Ιωάννα Μωραΐτη, η οποία έφερε σε πέρας και τον συντονισμό της. Όλη μαζί, αντίδωρο σε έναν σπάνιο δημιουργό, που, όπως έγραψε ο Xέλμουτ Γκρίζχαμπερ, υπήρξε «ένα αίσθημα μεσογειακής ζωής σε ένα ευρωπαϊκό πνεύμα».

spacer
spacer spacer spacer spacer 40-42
spacer
spacer
spacer
| ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΕΥΧΟΥΣ | ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΑ ΤΕΥΧΗ | ΚΟΙΝΩΦΕΛΕΣ ΙΔΡΥΜΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ