αΩ spacer spacer spacer ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ spacer ΤΕΥΧΟΣ 28 spacer ΙΟΥΝΙΟΣ 2005
Επιστροφή στην σελίδα των Περιεχομένων Επικοινωνία
spacer
spacer
spacer
συνέντευξη
spacer
spacer
spacer
Κωνσταντίνος spacer Μιχαηλίδης spacer
spacer
spacer
spacer
Συνέντευξη
στη Λήδα Μπουζάλη
spacer
spacer
Κωνσταντίνος Μιχαηλίδης
spacer
spacer

Πειρατές και έμποροι στα Κάστρα του Αιγαίου

spacer
O καθηγητής Κωνσταντίνος Μιχαηλίδης, διακεκριμένος αρχιτέκτων και πανεπιστημιακός, έχει ασχοληθεί ιδιαίτερα με την παραδοσιακή αρχιτεκτονική των νησιών του Αιγαίου.

Με τη λαϊκή, «ανεπίσημη» αρχιτεκτονική, που, αν και βγαλμένη από τα χέρια ανώνυμων μαστόρων, έχει να παρουσιάσει σπουδαία έργα, τα οποία καθρεφτίζουν αλλά και διαμορφώνουν την ελληνική ταυτότητα. Ομότιμος καθηγητής και κοσμήτωρ της Αρχιτεκτονικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ουάσιγκτον στο Σαιντ Λιούις, καθώς και Εταίρος του Αμερικανικού Ινστιτούτου Αρχιτεκτόνων, ο κ. Μιχαηλίδης βρέθηκε τον Απρίλιο του 2005 στην Αθήνα με τιμητική χορηγία του Ιδρύματος Ωνάση. Σε διάλεξη που έδωσε στις 7 Απριλίου 2005, προσκεκλημένος του Συνδέσμου Υποτρόφων, παρουσίασε το τελευταίο του βιβλίο The Aegean Crucible: Tracing Vernacular Architecture in Post-Byzantine Centuries (Η Χοάνη του Αιγαίου: Ανιχνεύοντας την Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική στους μεταβυζαντινούς χρόνους). Ο διακεκριμένος μελετητής μίλησε στο ΑΩ για τις ιστορικές και γεωπολιτικές συνθήκες που καθόρισαν τη διαμόρφωση των οικισμών του Αιγαίου.

spacer
spacer
spacer

Κ. Μιχαηλίδης: Η παρουσία της πειρατείας ήταν συνεχής στη Μεσόγειο και ενισχύθηκε ακόμα περισσότερο μετά την κατάπτωση της πολιτικής δύναμης της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας το 1453, οπότε και χάθηκε η αυστηρή επίβλεψη ενός ισχυρού στόλου που την περιόριζε. Ιδιαίτερα μετά από τη ναυμαχία της Ναυπάκτου το 1571 έως την εποχή του Ναπολέοντα, το φαινόμενο της πειρατείας αναπτύχθηκε σημαντικά, φθάνοντας, τελικά, στο 1830, οπότε ξεκαθάρισαν τα πράγματα. Εξαιτίας της πειρατείας πολλά από τα νησιά του Αιγαίου είχαν ερημωθεί. Οι κάτοικοι που αιχμαλωτίζονταν κατέληγαν στα κουπιά στις γαλέρες. Ο πληθυσμός υπέφερε. Όσοι ασκούσαν κάποιον έλεγχο στα νησιά, κυρίως οι Λατίνοι, ήταν υποχρεωμένοι να προστατεύουν τον πληθυσμό τους χτίζοντας κάστρα. Θαυμάσιο παράδειγμα αποτελεί το Κάστρο της Αντιπάρου, το οποίο κατασκευάστηκε για να προστατεύσει τους καλλιεργητές των ελαιοδέντρων της οικογένειας που είχε πάρει το νησί ως προίκα. Τα κάστρα των νησιών του Αιγαίου χτίζονταν για να αντιμετωπίσουν επιδρομές μικρής κλίμακας και δεν μπορούσαν να αντισταθούν σε επιθέσεις μεγάλων στόλων με κανόνια.

spacer
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer

Είναι σημαντικό ότι τα κάστρα δεν έχουν γίνει μουσεία, αλλά είναι ζωντανοί οργανισμοί

spacer
spacer
spacer

Γνωρίζουμε πότε ακριβώς χτίστηκαν τα κάστρα αυτά;

spacer
spacer

Το παλαιότερο κάστρο είναι της Σίφνου, που άρχισε να κατασκευάζεται μετά το 1210. Ξεχωρίζει γιατί είναι χτισμένο σε τρεις διαφορετικές περιόδους. Το εξωτερικό τείχος που βλέπουμε είναι το τρίτο, το πιο πρόσφατο. Το πρώτο ήταν χτισμένο επάνω σε παλιά ελληνική ακρόπολη, λόγω της οχυρωμένης θέσης της, αλλά και γιατί από εκεί έπαιρναν έτοιμα κομμάτια, για να χτίσουν την οχύρωση. Το κάστρο της Αντιπάρου ξέρουμε ότι είναι χτισμένο το 1440. Αξιοθαύμαστο είναι το γεγονός ότι κατοικείται αδιάλειπτα μέχρι σήμερα. Είναι πολύ σημαντικό ότι τα κάστρα δεν έχουν γίνει μουσεία, αλλά είναι ζωντανοί οργανισμοί.

spacer
Το κάστρο της Αστυπάλαιας spacer

Το κάστρο της Αστυπάλαιας

spacer
Η αλλαγή της κυριαρχίας αντικατοπτρίζεται στην αρχιτεκτονική του Αιγαίου;
spacer
spacer

Η αλλαγή της εποχής είναι σημαντική. Η οθωμανική αυτοκρατορία επεκτείνεται και το 1580 έχει ουσιαστικά τελειώσει η βενετσιάνικη παρουσία στο δουκάτο του αρχιπελάγους, με εξαίρεση την Τήνο, η οποία έμεινε λατινική έως το 1815, δηλαδή ακόμα μετά και από την κατάκτηση της Κρήτης, πράγμα παράξενο. Η οθωμανική αυτοκρατορία έδιωξε όλους τους Λατίνους και ενοποίησε την περιοχή διοικητικά και εμπορικά. Τότε χτίστηκε το κάστρο της Κιμώλου, το οποίο είναι ελληνικό. Κι αυτό σηματοδοτεί μια μεγάλη αλλαγή: οι κάτοικοι βγαίνουν απ’ τα κάστρα, χτίζουν εμπορικούς στόλους, οι οποίοι τελικά γίνονται το ναυτικό που μεταφέρει όλο το εμπόριο της οθωμανικής αυτοκρατορίας στο Αιγαίο. Αποτέλεσμα είναι η μεγάλη ανάπτυξη, η οποία γίνεται ακόμα μεγαλύτερη τον 18ο αιώνα μετά τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή το 1774. Η οθωμανική αυτοκρατορία, πέρα από αρνητικές συνέπειες, είχε, πιστεύω, και ευεργετικές επιπτώσεις για τον ελληνικό πληθυσμό. Οι πειρατές της Μάλτας είχαν ξεκάθαρες εντολές από τον Πάπα να μην πειράζουν χριστιανικά καράβια. Έτσι, τα ελληνικά καράβια δεν κινδύνευαν και οι Τούρκοι έμποροι μπορούσαν να τα εμπιστεύονται για τη μεταφορά των εμπορευμάτων τους με σχετική ασφάλεια.

spacer
Πύλη στα τείχη του κάστρου της Κιμώλου spacer

Πύλη στα τείχη του κάστρου της Κιμώλου

spacer
Ποιο νησί ξεχωρίζετε για την αρχιτεκτονική του;
spacer
spacer

Το κάστρο της Σίφνου είναι το πρώτο που μου έρχεται στο νου, κυρίως λόγω της συνεχούς κατοίκησής του στους αιώνες. Μετά η Αστυπάλαια, με το παλάτι των Κουιρίνι, μια ολόκληρη οικιστική σύνθεση με περίγραμμά της τον βράχο επάνω στον οποίο στέκεται, που ξεκινά από ψηλά και κατρακυλά προς το λιμάνι. Χαρακτηριστικός στην Αστυπάλαια είναι επίσης ο τύπος του σπιτιού που βγήκε από το κάστρο: το στενό σπίτι με δύο πατώματα, το οποίο χτίζεται και έξω από το κάστρο, γιατί καθιερώνεται πια ως η τυπική αναγνωρίσιμη μορφή σπιτιού. Η Κίμωλος έχει για μένα μεγάλη ιστορική και θεωρητική σημασία, γιατί εδώ βλέπουμε την χαρακτηριστική αντικατάσταση του λατινικού πύργου από ελληνική εκκλησία. Η αλλαγή της κατάστασης στην ελληνική αυτοδιοίκηση, μέσα στο πλαίσιο της οθωμανικής αυτοκρατορίας, εκφράζεται αρχιτεκτονικά με το χτίσιμο εκκλησίας που αντικαθιστά πύργο βενετσιάνικο. Ο συμβολισμός είναι θαυμάσιος: συμβολισμός αρχιτεκτονικός της αλλαγής της κυριαρχίας.

spacer
Κορυφή σελίδας
spacer
Στη διάλεξή σας αναφερθήκατε ιδιαίτερα στην παρουσία νεοκλασσικών κτηρίων στα νησιά του Αιγαίου.
spacer
spacer

Ο νεοκλασσικισμός ήρθε απ’ έξω. Ο καθηγητής Σπύρος Βρυώνης έχει κάνει μια θαυμάσια παρατήρηση: ότι η Άλωση της Κωνσταντινούπολης αποκεφάλισε τον ελληνικό πολιτισμό, γιατί είτε χάθηκαν όλοι οι ιθύνοντες, είτε εξισλαμίστηκαν τα επόμενα 100 χρόνια. Έτσι, τα νησιά δεν στρέφονταν πια στην Κωνσταντινούπολη για να αντλήσουν μηνύματα πολιτισμού και ανάπτυξης κι έγιναν πολύ περισσότερο αυτοκέφαλα. Το 1830 συστάθηκε εξ αρχής το ελληνικό κράτος, που για σοφούς πολιτικούς λόγους δέχθηκε τον νεοκλασσικισμό ως μορφή έκφρασης. Κατάλαβαν ότι για να κερδίσει η επίσημη Ελλάδα του 1830 την υποστήριξη της Δύσης και να μπορέσει να επιβιώσει, έπρεπε να επιμείνει ότι αποτελούσε συνέχεια της κλασσικής εποχής και όχι της βυζαντινής αυτοκρατορίας, που ιδιαίτερα στον αγγλικό κόσμο είχε αρνητική έννοια. Ξαφνικά η Ευρώπη ανακάλυψε στους Έλληνες τη συνέχεια της κλασσικής εποχής, την οποία είχε αναδείξει ο Διαφωτισμός. Τα σχέδια –γκραβούρες των Στιούαρτ και Ρέβετ, οι οποίοι επισκέφθηκαν την Αθήνα το 1751-53 και ζωγράφισαν θαυμάσια, με σωστά μετρημένες αναλογίες και διαστάσεις, την Ακρόπολη, μαζί με τα μεταγενέστερα κτίσματά της–, έφεραν ξανά τον Παρθενώνα στη συνείδηση του δυτικού κόσμου. Οι νεοκλασσικές μορφές, που ήταν ξένο στοιχείο, εισέβαλαν στην παράδοση των νησιών. Σκέφτομαι πως η σοφία που καθοδήγησε τη λαϊκή αρχιτεκτονική τα τελευταία 300-400 χρόνια και η ικανότητά της να απορροφά και να ενσωματώνει μηνύματα εξωτερικά θα είναι ίσως αυτή που θα της επιτρέψει να επιζήσει στο μέλλον.

spacer
Σπίτια με τις χαρακτηριστικές σκάλες τους σε παράταξη σχηματίζουν το τείχος του κάστρου της Σίφνου spacer

Σπίτια με τις χαρακτηριστικές σκάλες τους σε παράταξη σχηματίζουν το τείχος του κάστρου της Σίφνου

spacer
Είναι εντυπωσιακό ότι ξεκινάμε να μιλήσουμε για ένα θέμα αρχιτεκτονικής και καταλήγουμε να μιλάμε για ιστορία.
spacer
spacer

Ο κρίκος που τα συνδέει είναι τα κάστρα. Ας μην ξεχνάμε ότι η αρχιτεκτονική εκφράζει τις ανάγκες κάθε κοινότητας. Όπως γράφω στο βιβλίο μου, εξετάζοντας την αρχιτεκτονική μορφή μπορούμε να κατανοήσουμε τη ζωή και τον πολιτισμό κάθε λαού.

spacer
spacer
spacer
spacer
spacer

Εξετάζοντας την αρχιτεκτονική μορφή κατανοούμε τη ζωή και τον πολιτισμό κάθε λαού

spacer
Ποιο θα είναι το επόμενο σχέδιό σας;
spacer
spacer

Με ένα ελικόπτερο κι έναν καλό φωτογράφο, θα ήθελα να κάνω μιαν ακόμη έκδοση: Τα κάστρα του Αιγαίου από ψηλά. Θα ήθελα, επίσης, να έδινα μια σειρά από διαλέξεις σε Γυμνάσια και Λύκεια των κυκλαδικών νησιών. Δεν ξέρω πόσα παιδιά γνωρίζουν τη θαυμάσια κληρονομιά τους.

spacer
Κορυφή σελίδας
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer spacer spacer spacer 22-25
spacer
spacer
spacer
| ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΕΥΧΟΥΣ | ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΑ ΤΕΥΧΗ | ΚΟΙΝΩΦΕΛΕΣ ΙΔΡΥΜΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ