αΩ spacer spacer spacer ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ spacer ΤΕΥΧΟΣ 28 spacer ΙΟΥΝΙΟΣ 2005
Επιστροφή στην σελίδα των Περιεχομένων Επικοινωνία
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer
Εικόνες και αφηγήσεις από την ρωμαΐκη Καππαδοκία
spacer
γράφει ο Γιώργος Καλόφωνος
spacer
Ιστορικός – Βυζαντινολόγος


spacer spacer
βιβλιοπαρουσίαση
spacer
spacer
spacer
«Εικόνες και αφηγήσεις από την ρωμαΐκη Καππαδοκία»
Το Προκόπι και η Σινασός

Προκόπι: Φωτογραφίες από το Αρχείο του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών / Ürgüp: Photographs from the Archive of the Centre for Asia Minor Studies. Επ. έκδ. Ευαγγελία Μπαλτά. Αθήνα: Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, 2004. Σελ. 188, 123 μαυρόασπρες εικόνες, βιβλιογραφία, ευρετήριο. ISBN 960-87610-1-8.

Σινασός: Εικόνες και Αφηγήσεις. Επ. έκδ. Ευαγγελία Μπαλτά. Αθήνα: Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, 2004. Σελ. 258, 165 μαυρόασπρες εικόνες, βιβλιογραφία, ευρετήριο. ISBN 960-87610-3-4.

Με δύο τόμους-λευκώματα εξαιρετικού ενδιαφέροντος, η ιστορικός οθωμανολόγος Ευαγγελία Μπαλτά μας οδηγεί σε ένα προσκύνημα στην πάτρια γη της Kαππαδοκίας, εμβαπτισμένο στην οδύνη του ξεριζωμού αλλά και την χαρά τής –έστω και πρόσκαιρης– επιστροφής σε έναν τόπο απόκοσμης ομορφιάς όπου είχε ανθίσει κάποτε ο Ελληνισμός.

spacer Το σπίτι του Τσοκά στον Λουλά, σήμερα ιδιοκτησία του Ibrahim Yilmaz (φωτ. Ε. Ανδρεάδη, Αύγουστος 1959)
spacer

Το σπίτι του Τσοκά στον Λουλά, σήμερα ιδιοκτησία του Ibrahim Yilmaz (φωτ. Ε. Ανδρεάδη, Αύγουστος 1959)

spacer

Στα δύο λευκώματα η επιμελήτρια παρουσιάζει το σπάνιο αδημοσίευτο φωτογραφικό υλικό από το Αρχείο του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, περιλαμβάνοντας και φωτογραφίες από άλλα μικρότερα αρχεία ή παλαιές δημοσιεύσεις. Χρονολογικά οι φωτογραφίες μπορούν να χωριστούν σε δύο κατηγορίες. Τις παλαιότερες και σύγχρονες της τραυματικής Ανταλλαγής των Πληθυσμών του 1924, που αποτελούν τεκμήρια της καθημερινής ζωής των Ελλήνων κατοίκων των δύο κωμοπόλεων, και τις φωτογραφίες από αποστολές και επισκέψεις της δεκαετίας του 1950, που αποτυπώνουν τον χώρο πριν αλλάξει οριστικά.

Η Μπαλτά οργανώνει το υλικό της με την μορφή ενός οδοιπορικού που ξεκινάει συμβολικά από το Νέο Προκόπι, τόπο αρχικής εγκατάστασης το 1924 των ανταλλαξίμων Προκοπιέων στην Εύβοια. Από εκεί και μέσω Καισαρείας και Ορτάχισαρ «διασχίζοντας υπό την σκέπη του Αργαίου, ηφαιστειογενείς κοιλάδες με βράχια, κατάσπαρτες με οβελίσκους και κώνους πολύχρωμους, φαγωμένους από τη φύση και το ανθρώπινο χέρι» ο αναγνώστης φθάνει πρώτα στο Προκόπι και κατόπιν στην Σινασό όπου εκτός από τα λαξευτά η κτισμένα πέτρινα κτήρια, τεκμήρια μιας απαράμιλλης αστικής αρχιτεκτονικής, συναντά επιτέλους και τους Ρωμιούς κατοίκους της.

Άποψη της συνοικίας Σαρμουσακλί (φωτ. υιών Πανταζίδη, 1924, Σινασός) spacer
spacer

Άποψη της συνοικίας Σαρμουσακλί (φωτ. υιών Πανταζίδη, 1924, Σινασός)

Στις ακίνητες και σιωπηλές εικόνες δίνουν ζωή τα αποσπάσματα από προσφυγικές μαρτυρίες, γραπτές ή προφορικές, που προέρχονται και αυτές στο μεγαλύτερο μέρος τους από το Αρχείο του Κέντρου. Μέσα από τα κείμενα οργανώνεται ένα δεύτερο οδοιπορικό στα δυσπρόσιτα τοπία της μνήμης, στις εσωτερικές εικόνες μιας άλλης ζωής, φιλτραρισμένες από την αγωνία της διατήρησής τους και τον πόνο του αμετάκλητου χαμού τους.

Προκόπι

Μέρος του προγράμματος που έχει στόχο την αποκατάσταση της Καγιά Καπού, της αρχαιότερης συνοικίας του Προκοπίου, και που διευθύνεται και χρηματοδοτείται από τον Τούρκο επιχειρηματία Γιουσούφ Ορνέκ, το δίγλωσσο λεύκωμα για το Προκόπι περιλαμβάνει κυρίως φωτογραφίες από το ταξείδι του πρόσφυγα Στάθη Αλεξιάδη στην πατρίδα του τον Μάιο του 1951, εικοσιεπτά χρόνια μετά την Ανταλλαγή. Όπως επισημαίνει στον πρόλογό της η Μπαλτά, «ο Αλεξιάδης αποτυπώνει το σκηνικό ενός δράματος χωρίς τον ιστορικό του θίασο, ένα θέατρο άδειο, γκρεμισμένο ή με άλλους προταγωνιστές (…). Καταγράφει με τον φακό του τον κόσμο που έζησε στα παιδικά και νεανικά του χρόνια, τους δρόμους, τις πλατείες, τα σπίτια των Ρωμιών συγχωριανών του, φωτογραφίζεται με τους Τούρκους φίλους του που τον συντροφεύουν στην περιήγησή του».

spacer Στην αυλή του Χατζή-Μουσά
spacer

Στην αυλή του Χατζή-Μουσά

spacer

Σε αυτήν την περιήγηση από τον μεγάλο βράχο που δεσπόζει στον χώρο, μέσα από την Αγορά και τα χάνια, στις ρωμαίικες συνοικίες, με τα σπίτια και τις εκκλησίες τους, πρωταγωνιστικό ρόλο κρατάει η ομορφιά της αρχιτεκτονικής. Όπως γράφει ο Σεφέρης, που επισκέφθηκε το Προκόπι το 1950, «τα σπίτια τους ήταν χτισμένα με άσπρα ορθογώνια αγκωνάρια και είχαν ευχάριστες γραμμές, με μικρές κολόνες στην πρόσοψη, με λαξευτά πλουμίδια. Πολλές φορές σκέφτηκα ότι το υλικό κάνει κατά μέγα μέρος την τέχνη». Η πέτρα κυριαρχεί είτε στα όμορφα χτιστά οικοδομήματα είτε στις εντυπωσιακές λαξευμένες στον βράχο κατασκευές, τις τόσο χαρακτηριστικές της Καπαδοκίας.

Εμβληματικός επίλογος στο οδοιπορικό αυτό του Αλεξιάδη η επίσκεψή του στο σπίτι του Τούρκου παιδικού φίλου του Χατζή Μουσά. «Εκεί», όπως αναφέρει η Μπαλτά, «μπροστά στο επαναχρησιμοποιημένο για την χαρά των φίλων σιντριβάνι του Αϊ-Νικόλα της Σινασού, οι δυο φίλοι φωτογραφίζονται με μια παιδική φιγούρα να κρατά στην αγκαλιά του ένα λευκό περιστέρι, απαθανατίζοντας τα απολύτως σκηνοθετημένα σημαίνοντα και σημαινόμενα».

Σινασός

O μονόλιθος της Αγ. Βαρβάρας, όπου διακρίνονται τα σκαλοπάτια και η είσοδος του παρεκκλησιού. Στα τελευταία χρόνια κατά τη μαρτυρία του Σ. Ρίζου είχε μετατραπεί σε φωλιά αγριοπερίστερων φωτ. υιών Πανταζίδη, 1924, Σινασός). spacer
spacer

O μονόλιθος της Αγ. Βαρβάρας, όπου διακρίνονται τα σκαλοπάτια και η είσοδος του παρεκκλησιού. Στα τελευταία χρόνια κατά τη μαρτυρία του Σ. Ρίζου είχε μετατραπεί σε φωλιά αγριοπερίστερων φωτ. υιών Πανταζίδη, 1924, Σινασός).

Σε αντίθεση με το τουρκόφωνο, καραμανλήδικο Προκόπι, η ελληνόφωνη Σινασός είχε αστικοποιηθεί με πρότυπα ελλαδικά και ρωμαίικα. Ο πλούτος των μεταναστών της διοχετεύτηκε στην παιδεία και την διάδοση της ελληνικής εθνικής εκπαίδευσης, μετατρέποντάς την σε μια «Αθήνα της Ανατολής». Όπως επισημαίνει η Μπαλτά, «οι Σινασίτες γνώριζαν καλά την ιδιαιτερότητα του αστικοποιημένου χωριού τους. Στην καρδιά της Καππαδοκίας, της χώρας των χωματοκτισμένων τουρκοχωριών και των τρωγλοδυτών, η Σινασός ήταν πράγματι εξαίρεση».

Κορμό του λευκώματος αποτελούν οι φωτογραφίες που οι ίδιοι οι Σινασίτες παράγγειλαν την χρονιά της Ανταλλαγής για να διατηρηθεί στην μνήμη ο τόπος που θα αποχωρίζονταν. Εκδόθηκαν την ίδια χρονιά, και εντυπωσιάζουν ακόμη και σήμερα με τις επιβλητικές πέτρινες κατασκευές που αποτύπωσαν. Οι φωτογραφίες αυτές περιλαμβάνουν και εικόνες της καθημερινής ζωής, τις ασχολίες και τα γλέντια των Σινασιτών, ζωντανεύοντας έτσι τον εντυπωσιακά δομημένο χώρο. Συμπληρώνονται στο λεύκωμα της Μπαλτά από το ανέκδοτο πλούσιο φωτογραφικό υλικό του Κ.Μ.Σ. και του συλλόγου «Η Νέα Σινασός», δίνοντας μια πληρέστερη εικόνα του όμορφου τόπου.

spacer Παρέα Σινασιτών γλεντά με κλαρίνα και ντέφια. Κλαρίνο παίζει ο Κωστής Μελετιάδης (αγνώστου φωτογράφου, χ.χ., Αρχείο Σωματείου «Η Νέα Σινασός»).
spacer

Παρέα Σινασιτών γλεντά με κλαρίνα και ντέφια. Κλαρίνο παίζει ο Κωστής Μελετιάδης (αγνώστου φωτογράφου, χ.χ., Αρχείο Σωματείου «Η Νέα Σινασός»).

spacer

Οι φωτογραφίες συνοδεύονται και εδώ από αφηγήσεις, που είναι και αυτές πλουσιότερες σε πληροφορίες για την κοινωνική, οικονομική και πνευματική ζωή του τόπου, αλλά και σε συναισθήματα. Eνδιαφέρον παρουσιάζει το απόσπασμα από το ημερολόγιο του Ε. Τσαλίκογλου, πρόσφυγα συνεργάτη του Κ.Μ.Σ., από αποστολή στην Καππαδοκία. Αναφερόμενος στις καταστροφές που αποδίδονταν στους Τούρκους πρόσφυγες από την Μακεδονία που εγκαταστάθηκαν στα πρώην χριστιανικά χωριά της Καππαδοκίας, σημειώνει: «Εγώ που γνωρίζω τι είναι και τι ήτο η προσφυγική ζωή, δικαιολογώ απολύτως τους εις την Καππαδοκίαν εγκατασταθέντας και καταερειπώσαντες τα χωρία μας συμπαθητικούς ομοιοπαθείς μας… Δια τους Ανταλλαγέντας υπεράνω όλων ήτο η επιβίωσίς των».

Άποψη του Κάπαλου. Στην κορυφή του βράχου, που λεγόταν Σαν-Καλές ή Κουλούκα, δεσπόζει το σπίτι του Βασίλη Πίγγου (φωτ. υιών Πανταζίδη, 1924, Σινασός). spacer
spacer

Άποψη του Κάπαλου. Στην κορυφή του βράχου, που λεγόταν Σαν-Καλές ή Κουλούκα, δεσπόζει το σπίτι του Βασίλη Πίγγου (φωτ. υιών Πανταζίδη, 1924, Σινασός).

Με εξαιρετική λεπτότητα και ευαισθησία, η Ευαγγελία Μπαλτά, εργάσθηκε στα δύο λευκώματα για το αποτελεσματικό συνταίριασμα εικόνας και μαρτυρίας, σε μια προσπάθεια ανασύστασης ορισμένων πτυχών αυτού που –ίσως λανθασμένα– θα ονομάζαμε «συλλογική μνήμη». Με πλήρη επίγνωση των παγίδων και των ιδεολογικών επιδιώξεων που υποβόσκουν, διαπιστώνει στην σημερινή Καππαδοκία μιαν ελπιδοφόρα προοπτική διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου, της ιστορικότητας δηλαδή του τοπίου. Στην επίτευξη του σημαντικού αυτού στόχου, είναι πολύτιμη η συμβολή της εργασίας της.

spacer
spacer spacer spacer spacer 36-39
spacer
spacer
spacer
| ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΕΥΧΟΥΣ | ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΑ ΤΕΥΧΗ | ΚΟΙΝΩΦΕΛΕΣ ΙΔΡΥΜΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ