αΩ spacer spacer spacer ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ spacer ΤΕΥΧΟΣ 26 spacer ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2004
Επιστροφή στην σελίδα των Περιεχομένων Επικοινωνία
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer
Γράφει
Ίρις Κρητικού
spacer

Iστορικός της Tέχνης



spacer spacer
βιβλιοπαρουσίαση
spacer
spacer
spacer

Xαρτογραφώντας μιαν
αόρατη Θεσσαλονίκη

Γαρυφαλλιά Κατσαβουνίδου, Αόρατες Παρενθέσεις: 27 Πόλεις στη Θεσσαλονίκη. Αθήνα, Εκδόσεις Πατάκη, 2004. Σελ. 252, εικόνες.

Πώς μπορούμε να κατανοήσουμε μια πόλη με οδηγό την ιδιάζουσα πολυπλοκότητά της μέσα στον χρόνο; Πώς μπορούμε να αναζητήσουμε την «αλήθεια» για το κτισμένο περιβάλλον της μέσα από αντικρουόμενες βιβλιογραφικές πηγές, συχνά εμποτισμένες με εθνικές ή πολιτισμικές ιδεολογίες; Το βιβλίο της αρχιτέκτονος Γαρυφαλλιάς Κατσαβουνίδου, που εκδόθηκε με τη χορηγία του Ιδρύματος Ωνάση, επιχειρεί να απαντήσει στις ερωτήσεις αυτές με επίκεντρο την πόλη της Θεσσαλονίκης, σταυροδρόμι πολιτισμών, και παλίμψηστο των ιδεών και των έργων αυτών που την κατοίκησαν. Η συγγραφέας σπούδασε αρχιτεκτονική στο Aριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στον αστικό σχεδιασμό και στην πολεοδομία στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασσαχουσέτης (ΜΙT) με υποτροφία του Ιδρύματος Ωνάση. Η διπλωματική μεταπτυχιακή εργασία της, με τίτλο Invisible Parentheses: Maping (out) the city and it’s histories, στην οποία βασίζεται και η ελληνική αυτή έκδοση, βραβεύτηκε με το βραβείο Ralph Cram Adams του MIT για τον διεπιστημονικό της χαρακτήρα.

spacer
spacer

H οδός Aιγύπτου, κέντρο της περίφημης «Aιγυπτιακής αγοράς» (Mισίρ τσαρσί) κατά την εποχή της Tουρκοκρατίας

spacer

Απορρίπτοντας την πεπατημένη της χρονολογικής παράθεσης της ιστορίας, οι Αόρατες Παρενθέσεις αποδομούν το παρελθόν της πόλης της Θεσσαλονίκης σε 27 αυτοτελείς ιστορίες, με διαφορετικό κάθε φορά επίκεντρο: μια τοποθεσία ή ένα κτήριο της πόλης που παραπέμπει σε κάποια άλλη πόλη. Mια σειρά από γεγονότα, διακριτά μεταξύ τους, που συντελέστηκαν σε διαφορετικό χρόνο και με διαφορετικό σκοπό, συντάσσουν και ταυτόχρονα ερμηνεύουν τις ιδιαιτερότητες της μοναδικής μορφολογικής ενότητας που είναι η Θεσσαλονίκη. O πολυπολιτισμικός χαρακτήρας της, η παρουσία των «ετέρων» στο παρελθόν και στο σήμερα της πόλης, είναι μια συνθήκη που επισημαίνεται και εξετάζεται ενδελεχώς. Όπως επισημαίνει στον πρόλογο του βιβλίου ο Zουλιάν Mπαινάρ, καθηγητής της Aρχιτεκτονικής του Iνστιτούτου Tεχνολογίας της Mασσαχουσέτης, «θα ήταν σφάλμα να μην αποδώσει κανείς σε κάθε ξένη εισροή, ανθρώπων, αγαθών ή ιδεών, ένα κατάλληλο “σημείο” στη σύγχρονη πόλη και είναι εκεί που η συγγραφέας επιχειρεί να συνδέσει την πράξη της ιστορικής ή μνημειακής κατανόησης με την πρακτική του σχεδιασμού. Όταν αισθάνεται ότι οι χρονικές σχισμές δεν είναι κατάλληλα σημειωμένες στη σημερινή πόλη, κάνει τις δικές της σχεδιαστικές προτάσεις».

spacer
spacer

Έως το 1953 η Eγνατία οδός, η Bία Pέτζια του ρωμαϊκού σχεδίου πόλης, αλλά και το ιππήλατο τραμ, περνούσαν κάτω από την Kαμάρα

Oι προτάσεις αυτές λειτουργούν ως παράλληλες αναγνώσεις μιας χρονικής περιόδου και ταυτόχρονα ικανό κίνητρο, προκειμένου να επαναπροσδιορισθεί ο δυνητικός σχεδιασμός μιας πόλης, που καταθέτει τον χρόνο και τον τόπο της με σωστή διαδοχή. Στη μνήμη οφείλουν, για παράδειγμα, να μείνουν η ναζιστική κατοχή του 1941 και η πρόσφατη στρατιωτική μεταφορά πεζοναυτών στο Κόσοβο. Έτερο παράδειγμα, το εβραϊκό νεκροταφείο, το οποίο υπολείπεται μιας σήμανσης που να προσδιορίζει τη χρονική στιγμή ή τον τόπο όπου ιδρύθηκε.

Oι σημάνσεις αυτές δεν προτείνονται από την Κατσαβουνίδου ως ιστορικές ή τουριστικές πληροφορίες αλλά ως αναγκαία βήματα σχεδιασμού για μια πόλη που αναγνωρίζει και επιδεικνύει την ιδιαίτερή της ταυτότητα.

Πόλη-λιμάνι, με αμφιθεατρική διάταξη και ανοιχτό θαλάσσιο μέτωπο, στρατηγικά τοποθετημένη ανάμεσα στο Αιγαίο πέλαγος και στα Βαλκάνια, ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση, η πόλη της Θεσσαλονίκης, που ιδρύθηκε κατά την αρχαιότητα, αποτελεί ένα παλίμψηστο με διακριτά τα ίχνη και όλων των επόμενων περιόδων: ελληνιστική, ρωμαϊκή, βυζαντινή και –για πέντε σχεδόν αιώνες– οθωμανική. Η σημερινή Θεσσαλονίκη αφουγκράζεται την πορεία της προς τη Δύση διατηρώντας ορατά αρκετά από αυτά τα σημάδια του χρόνου.

spacer
spacer

Tο οθωμανικό Στρατηγείο, έργο του Ποζέλι, που σήμερα στεγάζει το Γ’ Σώμα Στρατού

spacer

H Γαρυφαλλιά Κατσαβουνίδου αξιοποιεί στο βιβλίο της ένα ποικίλο ιστοριογραφικό υλικό που υποβοηθά και την ίδια στην κατανόηση του πολυπολιτισμικού χαρακτήρα της πόλης, φωτίζοντας την οθωμανική και εβραϊκή ιστορία της, η οποία και διαμόρφωσε ένα μεγάλο μέρος της αρχιτεκτονικής της ιδιαιτερότητας. H «ανακάλυψη» σχετικών χωρίων στην ελληνική και την ξένη βιβλιογραφία, στην οποία συμπεριλαμβάνονται –επιτυχώς– αποσπάσματα λογοτεχνικών έργων ή και κινηματογραφικών σεναρίων, οδήγησε τη συγγραφέα σε μια μετατόπιση ενδιαφέροντος από ένα σχεδιαστικό πρόγραμμα της πόλης της Θεσσαλονίκης στην ανάγκη διερεύνησης της αστικής και αρχιτεκτονικής ιστορίας της, ακυρώνοντας ένα πλέγμα προκαταλήψεων για τις κοινωνικές δομές, τις ιστορικές συνθήκες και τις σχεδιαστικές προθέσεις που τη δημιούργησαν.

Στις συμβατικές χρονικές διαδοχές, αντιπαρατίθεται, ακόμη, η λογική του αλφαβήτου, με πρώτο κεφάλαιο την «Άγκυρα» και τελευταίο τη «Χάιφα». Η συγγραφέας ξεδιπλώνει με θάρρος, αλλά και συχνά με επιλογές καθαρά προσωπικές, τον αστικό ιστό που απλώνεται από το Λονδίνο έως τη Σμύρνη και από το Κόσοβο έως τη Μάλτα, κατά τη διάρκεια μιας διαδικασίας που η ίδια περιγράφει με τον ακόλουθο τρόπο: «Επάνω στο χάρτη της πόλης, οι τοποθεσίες που υποβάλλουν τις άλλες πόλεις σημειώνονται με το όνομα της άλλης πόλης. Στο χάρτη που περιλαμβάνει την Ευρώπη και τη Μεσόγειο τονίζονται τα ονόματα των πόλεων που συναντά κανείς στην ιστοριογραφία της Θεσσαλονίκης. Στη συνέχεια, βάζοντας το γεωγραφικό χάρτη επάνω από το χάρτη της πόλης, παίρνουμε ένα σύνολο τυχαίων, άτακτων αποτυπωμάτων από ονόματα πόλεων επάνω στον ιστό της πόλης. Καθώς, όμως, επάνω στον αστικό χάρτη έχουν καταγραφεί και οι “πραγματικές” τοποθεσίες που είναι συνδεδεμένες με τις άλλες πόλεις, υπάρχει μια δυαδικότητα αποτυπωμάτων. Κάθε πραγματική θέση του αποτυπώματος μιας πόλης μπορεί να συνδεθεί με την “τυχαία” θέση της, δημιουργώντας έτσι ένα διάγραμμα τόσο περίπλοκο και ακατανόητο όσο ένας πορτολάνος. Κατ’ αυτό τον τρόπο η πόλη μεταμορφώνεται στη γεωγραφική σφαίρα επιρροής της. Σε μια αντιστροφή της αρχικής ιδέας της αναχώρησης από την πόλη με προορισμό άλλες πόλεις, αυτή η διαδικασία έχει φέρει το “αλλού” μέσα στην ίδια την πόλη». Η οδός Αιγύπτου και η αγορά των «Λαδάδικων» οδηγούν στην Αλεξάνδρεια· η Πλατεία Ελευθερίας, στις αναμνήσεις από το Άουσβιτς· το κτήριο Στάιν,

στη Βιέννη· η Χρυσή Πύλη, στο Δυρράχιο· η Πλατεία Συντριβανίου, στην οθωμανική Kωνσταντινούπολη· οι «Πύργοι», στις Κάννες· η λατρεία του Αγ. Δημητρίου, στο Κίεβο· ο Λευκός Πύργος, στην Πίζα· το Γενί Τζαμί, στη Σμύρνη· οι «Mαγεμένες» της Στοάς των Ειδώλων, στο Παρίσι· οι 27 Aόρατες Παρενθέσεις, σε ένα ταξίδι μαγικά ορατό.

spacer
spacer spacer spacer spacer 40-42
spacer
spacer
spacer
| ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΕΥΧΟΥΣ | ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΑ ΤΕΥΧΗ | ΚΟΙΝΩΦΕΛΕΣ ΙΔΡΥΜΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ