αΩ spacer spacer spacer ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ spacer ΤΕΥΧΟΣ 26 spacer ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2004
Επιστροφή στην σελίδα των Περιεχομένων Επικοινωνία
spacer
spacer
spacer
διάλεξη
spacer
spacer
spacer

του Φοίβου Παπαδημητρίου

Διδάκτορος Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου της Oξφόρδης και διδάκτορος Γεωγραφικής εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου της Bουδαπέστης

spacer spacer spacer ΓΕΩOΙΚOΝOΜΙΑ, ΓΕΩΠOΛΙΤΙΚΗ & ΠΕΡΙΒΑΛΛOΝ στην Κεντρική Ασία Υδατικοί και Ενεργειακοί Πόροι
spacer

Oι σχέσεις της Ανθρωπογεωγραφίας με την Περιβαλλοντική Επιστήμη φαίνονται συχνά δύσκολες, καθώς μια πλήρης και ολοκληρωμένη μελέτη της ανθρώπινης επίδρασης στο περιβάλλον απαιτεί να λαμβάνονται υπόψη τόσο οι εκάστοτε παράμετροι του φυσικού περιβάλλοντος όσο και οι ανθρώπινες, γεωοικονομικές, γεωπολιτικές και πληθυσμιακές διαστάσεις που σχετίζονται με τα εκάστοτε περιβαλλοντικά προβλήματα.

Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα στις σχέσεις ανθρώπου-περιβάλλοντος σήμερα είναι και η σχέση πληθυσμού-υδατικών πόρων, ιδιαίτερα δε για περιοχές οι οποίες υποφέρουν είτε από χαμηλό ύψος ετήσιων ατμοσφαιρικών κατακρημνισμάτων είτε από γεωμορφικούς περιορισμούς (άγονα εδάφη, κλιτύες μεγάλης κλίσης κ.λπ.).

Η Κεντρική Ασία, αντιπροσωπεύοντας, κατά προσέγγιση, έναν συνολικό πληθυσμό 70 εκατομμυρίων ανθρώπων και μια έκταση 7 εκατομμυρίων τετραγωνικών χιλιομέτρων, θα μπορούσε να θεωρηθεί ως μια έκταση περίπου στο μέγεθος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με πολύ αραιό, όμως, πληθυσμό.

Η περιοχή της Κεντρικής Ασίας, υποκείμενη σε τέτοιους περιορισμούς και ούσα κατά το μεγαλύτερο μέρος έρημος ή στέπα, παρουσιάζει σημαντικές δυσκολίες στη διαχείριση υδατικών πόρων, γεγονός που αποτέλεσε, άλλωστε, αιτία για αναρίθμητες συγκρούσεις για τον έλεγχο της εύφορης κοιλάδας της Φεργκάνα, μεταξύ των ποταμών Όξου και Ιαξάρτη (Χάρτης 1).

Ήδη από τους αρχαίους χρόνους, η σπανιότητα του νερού στην Κεντρική Ασία έκανε τους πληθυσμούς της περιοχής εφευρετικούς στη διαχείριση των υδατικών πόρων. Στο Τουρκμενιστάν, η συλλογή υδάτων από χαραγές στο έδαφος, ονομαζόμενες «Τακίρ», και η δρομολόγησή τους σε στέρνες «Σάρνταμπα», είναι πατροπαράδοτη μέθοδος, ενώ η διευθέτηση του νερού προς υπόγεια κανάλια «Κιαρίζ», μήκους δεκάδων χιλιομέτρων και βάθους πολλές φορές άνω των 50 μέτρων, αποτελούσε κοινή πρακτική, των οποίων η κατασκευή ήταν και είναι, έως έναν βαθμό, μυστική τέχνη, που μεταδίδεται από πατέρα σε γιο. Άρδευση από «Κιαρίζ» γίνεται από το 800 π.Χ.

Σήμερα, η λίμνη Μπαλκάς (διάμετρος 450 χλμ., έκταση 18.300 τ.χλμ., βάθος 26 μ.) έχει υποστεί μη αντιστρεπτή καταστροφή, εξαιτίας της ξηρασίας αλλά και της ρύπανσης από τα ορυχεία χαλκού στην περιοχή, καθώς και του υψηλού ποσοστού οργανικών ρύπων. Η λίμνη Ισικκούλ (βάθος 702 μέτρων, σε υψόμετρο 1600 μ.), παρουσιάζει σοβαρή πτώση στάθμης, καθώς και βλάβη από ρύπανση με χαλκό, ψευδάργυρο, πετρελαιοειδή και άλλες χημικές ουσίες που έχουν προέλθει από στρατιωτικά πειράματα παλαιότερα. Η δε υπεράρδευση της κοιλάδας της Φεργκάνα και η ξήρανση της λίμνης Αράλης έχουν μελετηθεί εκτενώς.

Στο Καζαχστάν, τα σοβαρότερα περιβαλλοντικά προβλήματα είναι η αέρια ρύπανση στις πόλεις, ο ευτροφισμός των λιμνών και η ραδιενέργεια στην περιοχή «Πολύγωνο», στο Σεμέι, στα ανατολικά της χώρας. Εκεί διεξήχθησαν 470 πυρηνικές δοκιμές από το 1949 έως το 1989 και μολύνθηκαν από αυτές 300.000 τ.χλμ. (έκταση υπερδιπλάσια αυτής της Ελλάδας). Η τραγική και ανεπανόρθωτη αυτή περιβαλλοντική βλάβη είχε ως αποτέλεσμα τη σύσταση του κινήματος «Νεβάδα-Σεμέι», μιας «αδελφοποίησης» του Σεμέι του Καζαχστάν με τη Νεβάδα των ΗΠΑ (όπου διεξήχθησαν αντίστοιχες δοκιμές), με στόχο την οριστική παύση των πυρηνικών δοκιμών.

O πρόεδρος του Iδρύματος κ. Στέλιος Παπαδημητρίου και η σύζυγός του με τα παιδιά της EΛEΠAΠ
spacer

Χάρτης 1. Η Κεντρική Ασία, με τους σημαντικότερους ποταμούς, υδατικούς πόρους, όρια χωρών, και η κοιλάδα της Φεργκάνα (σημειωμένη με κίτρινο χρώμα), μεταξύ των ποταμών Όξου και Ιαξάρτη.
Δημιουργία και επεξεργασία χάρτη: Φ. Παπαδημητρίου, Αθήνα, 2004.

spacer

 

Στην Κιργιζία και στο Τατζικιστάν, η ρύπανση των υδάτων από βαρέα μέταλλα και λιπάσματα, η διάβρωση των εδαφών και η συνεχιζόμενη χρήση ανοικτών μεταλλείων ουρανίου αποτελούν τα σημαντικότερα περιβαλλοντικά προβλήματα σήμερα.

Στο Oυζμπεκιστάν και το Τουρκμενιστάν, η ταχεία ερημοποίηση, η αλάτωση εδαφών, η υπεράντληση υπόγειων υδάτων και η ρύπανση από τη χρήση λιπασμάτων εξακολουθούν να υποβαθμίζουν το περιβάλλον.

Στη θεωρία του θεωρητικού της γεωπολιτικής Σερ Xάλφορντ Mακίντερ, η Κεντρική Ασία αποτελεί πυρήνα της περιοχής που ονόμασε «Καρδιά της Γης», «Heartland», ο έλεγχος της οποίας, κατά την άποψή του, σημαίνει και έλεγχο «του παγκόσμιου νησιού».

Εκτός από τη γνωστή γεωπολιτική της σημασία, η Κεντρική Ασία αποτέλεσε πεδίο συνάντησης θρησκειών (Ισλάμ, Χριστιανισμός, Βουδισμός, Ινδουισμός, Ζωροαστρισμός, Σαμανισμός), καθώς και χώρο ανάπτυξης βασιλείων, κρατών και αυτοκρατοριών, όπως Περσική, Ελληνική, Αραβική, Τουρκική, Μογγολική, Ρωσική, Βρετανική, Κινεζική.

Η Κεντρική Ασία είναι γνωστή για τον πλούτο της σε φυσικούς πόρους: Για παράδειγμα, θεωρείται ότι το Καζαχστάν είναι η τέταρτη χώρα στον κόσμο σε αποθέματα πετρελαίου, το Τουρκμενιστάν η τέταρτη σε φυσικό αέριο, η Κιργιζία η πέμπτη σε ορυχεία χρυσού και το Oυζμπεκιστάν η τέταρτη σε παραγωγή χρυσού στον κόσμο.

Η διοχέτευση των ορυκτών φυσικών πόρων της Κεντρικής Ασίας προς την Ευρώπη, την Αμερική και την Άπω Ανατολή μέσω του συστήματος των υπαρχόντων αγωγών (Χάρτης 2), αλλά και των μελλοντικών, αποτελεί χρόνιο και μέγιστης σημασίας γεωπολιτικό, γεωοικονομικό και γεωστρατηγικό ζήτημα.

O πρόεδρος του Iδρύματος κ. Στέλιος Παπαδημητρίου και η σύζυγός του με τα παιδιά της EΛEΠAΠ
spacer

Χάρτης 2. Το δίκτυο των υπαρχόντων αγωγών πετρελαίου και φυσικού αερίου στην Κεντρική Ασία σήμερα. Την τελευταία δεκαετία μαίνεται ο «πόλεμος των αγωγών» (pipeline war) μεταξύ εταιρειών, κρατικών φορέων κ.ά., προκειμένου να καθορισθούν οι οδοί διέλευσης νέων αγωγών, οι τρόποι εκμετάλλευσης κ.λπ.
Δημιουργία και επεξεργασία χάρτη: Φ. Παπαδημητρίου, Αθήνα, 2004.

spacer

Oι άνθρωποι της Kεντρικής Aσίας, σε οποιαδήποτε εθνότητα και αν ανήκαν, σε όλες τις εποχές, είχαν να αντιμετωπίσουν ένα κεντρικό πρόβλημα: τη διαχείριση των υδατικών πόρων σε περιοχές αφιλόξενες, ερημικές ή στεππώδεις, όπου το νερό ήταν σπάνιο και η διανομή του προβληματική. Όμως, η ορθολογική διαχείριση των φυσικών και ιδιαίτερα των υδατικών πόρων αποτελεί επείγουσα προτεραιότητα, διαφορετικά η Κεντρική Ασία μπορεί να καταστεί ακατοίκητη.

Στη σημερινή γεωγραφική έρευνα αξιοποιείται μεγάλο εύρος επιστημονικών μεθόδων, από την υπαίθρια χαρτογράφηση μέχρι τη χρήση υπερσύγχρονων τεχνολογιών. Mία από τις τεχνολογίες αυτές είναι και τα G.I.S. (Geographical Information Systems), με τα οποία δίνεται η δυνατότητα επεξεργασίας κάθε είδους γεωγραφικών πληροφοριών, καθώς και δορυφορικών εικόνων. Έτσι, η μελέτη πολλών περιβαλλοντικών προβλημάτων (π.χ. παρακολούθησης ποσότητας υδατικών πόρων) καθίσταται εύκολη και ταχεία. Mια εφαρμογή τους εμφανίζεται στη μελέτη των περιβαλλοντικών μεταβολών στον κόλπο του Kαραμπογάζ (Eικόνα 1).

O πρόεδρος του Iδρύματος κ. Στέλιος Παπαδημητρίου και η σύζυγός του με τα παιδιά της EΛEΠAΠ
spacer

Εικόνα 1. O κόλπος του Καραμπογάζ της Κασπίας, πριν από την ανθρώπινη επέμβαση το 1972 (αριστερά) και η ίδια γεωγραφική περιοχή το 1987 (δεξιά), μετά από την κατασκευή του φράγματος (που προκάλεσε την αποξήρανση), όπως φαίνεται από δορυφόρo, σε ψευδοχρωματικές απεικονίσεις.
Ψηφιακή επεξεργασία δορυφορικής εικόνας: Φ. Παπαδημητρίου, Αθήνα, 2004.

spacer

Η υπεράρδευση κατά την περίοδο 1920-1977 στις γύρω από την ανατολική Kασπία εκτάσεις, οδήγησε σε πτώση στάθμης των υδάτων της Κασπίας στον κόλπο αυτό, με αποτέλεσμα (σε συνδυασμό και με φυσικά αίτια) τη μεγαλύτερη κάθοδο της στάθμης (-27 μ.) που έγινε κατά τα τελευταία 500 χρόνια. Η ατυχής επέμβαση το 1977 με μεγάλα κατασκευαστικά έργα, που στόχευαν στη «φραγή και ξήρανση» του κόλπου του Καρα-Μπογάζ, οδήγησε σε μια άνευ προηγουμένου οικολογική καταστροφή, με αλάτωση των εδαφών σε απόσταση μέχρι και 200 χλμ. από το όριο της λίμνης (Eικόνα 1). Έτσι, μετά από αυτά τα έργα, όχι μόνο αχρηστεύθηκαν 30.000 τ.χλμ. χρήσιμων γαιών, αλλά και το κόστος από τις ζημίες ανήλθε σε 100 δισεκατομμύρια ρούβλια, τη στιγμή που το κόστος του φράγματος είχε ανέλθει σε 1 εκατομμύριο ρούβλια.

Με την ομορφιά της (στα θαυμαστά Αλτάια όρη θεωρήθηκε ότι βρίσκεται διαχρονικά η μυθική «Σαμπάλλα», ως βασίλειο του «Άρχοντα του Κόσμου»), με την εισροή ξένων επενδύσεων, με τη σταδιακή βελτίωση του επιπέδου ζωής, με την εφαρμογή κατάλληλων δημογραφικών και υδατικών πολιτικών, αλλά και με τη μεταφορά τεχνογνωσίας από χώρες που έχουν ήδη αντιμετωπίσει παρόμοια προβλήματα, υπάρχουν βάσιμες ελπίδες ότι η κατάσταση του περιβάλλοντος στην Κεντρική Ασία δεν θα χειροτερεύσει περισσότερο. Άλλωστε, και στην Ευρώπη, όπως και αλλού, πολλές χώρες παρουσιάζουν επείγοντα, σχετικά ή παρόμοια, προβλήματα.
spacer
spacer spacer spacer spacer 36-39
spacer
spacer
spacer
| ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΕΥΧΟΥΣ | ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΑ ΤΕΥΧΗ | ΚΟΙΝΩΦΕΛΕΣ ΙΔΡΥΜΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ