αΩ spacer spacer spacer ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ spacer ΤΕΥΧΟΣ 25 spacer ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2004
Επιστροφή στην σελίδα των Περιεχομένων Επικοινωνία
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer
Aντονίνο ντι Bίτα, Αρχαιολόγος και Ιστορικός Tέχνης
spacer

του Aντονίνο ντι Bίτα αρχαιολόγου και ιστορικού Tέχνης,

spacer

καθηγητή του Πανεπιστημίου της Ματσεράτα

spacer

Eπιμέλεια κειμένου:

spacer

Kαλλιόπη Xρηστοφή

 

spacer spacer spacer ΓΟΡΤΥΝΑ: χίλια χρόνια μιας πόλης από τη μινωική στη βυζαντινή εποχή
spacer

Aπό το 1978 η Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών συνεχίζει τις ανασκαφές στη Γόρτυνα της Κρήτης. Στους τελευταίους πρόποδες της Ίδης, στην πεδιάδα μπροστά τους, κοντά σε έναν παραπόταμο του Ληθαίου, τον Μητροπολιανό, δημιουργήθηκε η Γόρτυνα, ένα από τα μυκηναϊκά κέντρα που, στο τέλος του 14ου αι. π.Χ., πήραν τη θέση των μεγάλων ανακτόρων των Μινωιτών. Στο λόφο του Αγ. Ιωάννη οργανώθηκε μυκηναϊκή ακρόπολη, η οποία μεταγενέστερα αποτέλεσε την ακρόπολη της Γόρτυνας. Το τοπωνύμιο φαίνεται ότι προέρχεται από τον ήρωα Γόρτυ, εγγονό της Ευρώπης

Οι νεότερες ανασκαφές επιβεβαίωσαν ότι η δημιουργία της πόλης στην πεδιάδα πρέπει να έλαβε χώρα, το αργότερο, στα τέλη του 7ου αι. π.Χ.

Τα σημαντικότερα μνημεία από την αρχαϊκή πόλη είναι δύο ναοί. Ο ναός στην ακρόπολη, που ήταν αφιερωμένος στην Αθάνα Πολιούχο, συνδεόταν με ένα τέμενος, όπου βρέθηκαν χιλιάδες αναθήματα. Πρόκειται κυρίως για γυναικεία αγαλματίδια θεοτήτων, του τύπου της τριάδας. Μαζί με αυτά, όπλα και μικρές αναθηματικές ασπίδες, από τη μια, κέρνοι για να δεχθούν τους καρπούς της γης, από την άλλη, σκιαγραφούν μια κοινότητα με πολεμιστές και γεωργούς, πέρα από τους τεχνίτες, αφού πρόκειται για αναθήματα που ταιριάζουν σε μια θεότητα του πολέμου και των όπλων, αλλά συγχρόνως και της ευφορίας και μητέρα, όπως ήταν η Αθηνά των αρχαιοτάτων χρόνων.

Ο δεύτερος ναός –αφιερωμένος στον Απόλλωνα Πύθιο, που γρήγορα έγινε το κυριότερο ιερό της πόλης– κτίστηκε στην πεδιάδα. Στα μέσα ή στα τέλη του 7ου αι. π.Χ. αποτέλεσε το ιδανικό σημείο συνάντησης για όλους τους κατοίκους της πεδιάδας και διατηρήθηκε, με διάφορες μετατροπές, μέχρι τα τέλη του 4ου αι. μ.Χ. Κατά την ελληνιστική εποχή εκεί ήταν εγκατεστημένο το αρχείο του κράτους. Από τα τέλη του 7ου αι. π.Χ. οι εξωτερικοί τοίχοι είχαν καλυφθεί με μεγάλες επιγραφές δικαστικού περιεχομένου, σε κοινή θέα όλων, μάρτυρες μιας προχωρημένης κοινωνικής οργάνωσης και συγχρόνως, από πολύ νωρίς, της εισαγωγής και της σημασίας της γραφής στο νησί.

Εξάλλου, μια εκπληκτική μαρτυρία για το βαθμό διάδοσης της γραφής στην Κρήτη και για τον τρόπο που εξυπηρετούσε την κοινωνία αποτυπώνοντας επάνω στο λίθο τους κανόνες του δικαίου, είναι η πολύ μεγάλη επιγραφή (12 στήλες, ύψους 2 μ. περίπου και πλάτους 0,78 μ.) που έφερε στο φως ο Φεντερίκο Άλμπερ το 1884 και η οποία δικαίως ονομάστηκε «βασίλισσα των ελληνικών επιγραφών».

Πρόκειται για τον οπίσθιο τοίχο μιας στοάς που περικλείει ένα είδος ιερού κύκλου, μια κυκλική αγορά, στην οποία μπορούσε να συγκεντρωθεί ο λαός. Τριγύρω, οι νόμοι που καθόριζαν τους κανόνες της κοινωνικής ζωής, στο κέντρο το βάθρο, από όπου ανακοινώνονταν οι υιοθεσίες και το οποίο αναφέρεται στην ίδια τη μεγάλη επιγραφή. Η τελευταία αρχίζει με επίκληση στους θεούς και είναι γραμμένη βουστροφηδόν. Δεν είναι ένας οργανικός νόμος αλλά μία satura legum, μια συλλογή άρθρων νόμων. Η θεματολογία αφορά στο δημόσιο αλλά και το ιδιωτικό δίκαιο και δείχνει ότι η γυναίκα στην Κρήτη, ή τουλάχιστον στη Γόρτυνα, απολάμβανε μια ελευθερία που ήταν άγνωστη σε οποιοδήποτε άλλο μέρος της Ελλάδας.

Η παρακολούθηση της εξέλιξης της πόλης μέχρι τη ρωμαϊκή εποχή είναι δυνατή μόνο σε γενικές γραμμές. Γνωρίζουμε, πάντως, ότι η πόλη διατήρησε επί μακρόν, ίσως μέχρι την ύστερη αρχαιότητα, την πολιτική αγορά της στους πρόποδες του λόφου, ανατολικά του Μητροπολιανού. Το 1996 και το 1997 ήλθε στο φως το πλακόστρωτο της ρωμαϊκής αγοράς.

Αν τα ανασκαμμένα μνημεία που μπορούν να αναχθούν στην ελληνιστική εποχή είναι λίγα (2η φάση του ναού του Απόλλωνος Πυθίου, ένα πρώτο κτήριο αφιερωμένο στους αλεξανδρινούς θεούς, ένα ιερό Δήμητρος και Κόρης, τα τείχη) πολλά είναι, αντίθετα, τα στοιχεία που μας προσφέρουν οι αρχαίες πηγές, τα νομίσματα και, κυρίως, οι επιγραφές.

spacer Αεροφωτογραφία των ερειπίων της αρχαίας Γόρτυνας στους νοτίους πρόποδες της Ίδης
spacer

Αεροφωτογραφία των ερειπίων της αρχαίας Γόρτυνας στους νοτίους πρόποδες της Ίδης

spacer

Η ρωμαϊκή πόλη δεν οικοδομήθηκε επάνω στην ελληνιστική. Αφού επιχώσθηκε ο χείμαρρος, επάνω από τον οποίο πέρασε ένας από τους μεγάλους πλακόστρωτους δρόμους του πολεοδομικού ιστού, επιμηκύνθηκαν προς τα ανατολικά οι μεγάλοι άξονες A.-Δ. της ελληνιστικής πόλης, κατά ορθολογιστικό τρόπο. Στην είσοδο της νέας πόλης υπήρχε ένα κτήριο που τώρα γνωρίζουμε με βεβαιότητα ότι ήταν ένα μεγαλειώδες Γυμνάσιο περίπου 6.000 τ.μ., την ανασκαφή του οποίου ξεκίνησε πριν από 80 χρόνια ο Περνιέ και συνέχισε από το 1987 ο υπογράφων. Μόλις το 1998 ανακαλύψαμε ότι είχε οικοδομηθεί κατά τρόπον ώστε να αποτελεί ενιαίο σώμα με το ελληνιστικό στάδιο. Από το στάδιο φέραμε στο φως τμήμα του δρόμου και σαράντα περίπου μέτρα των δυτικών, καλοδιατηρημένων κερκίδων.

Κοντά στο ναό που ονομάζουμε μέχρι τώρα «των Αυγούστων θεών» κατά την ανασκαφή του 1999, αποκαλύφθηκε ένα από τα μοναδικότερα μνημεία που έχουν βρεθεί ποτέ στη Γόρτυνα. Πρόκειται για έναν βωμό, ύψους 3,40 μ., κατασκευασμένο με ωραίους, μεγάλους τετράγωνους λιθοπλίνθους, που χρονολογείται στα τέλη του 1ου αι. μ.Χ., και είναι προσανατολισμένος ακριβώς προς τη Δύση. Αυτός διατηρήθηκε και παρέμεινε τόπος λατρείας μέχρι τον 5ο αι. μ.Χ., γεγονός που φαίνεται απίστευτο, λαμβάνοντας υπόψη τη δύσκολη επιβίωση μιας παγανιστικής λατρείας ανάμεσα στους Χριστιανούς της Γόρτυνας. Στη βάση του, πεσμένη από την υψηλότερη βαθμίδα του μνημειακού βωμού, ανακαλύψαμε την αναθηματική στήλη που κάποιος Τιβέριος Κλαύδιος Κατάπλους είχε αφιερώσει «τω Θεω Yψίστω».

Την εποχή του Μάρκου Αυρηλίου, ο χώρος βόρεια αυτού του βωμού καταλήφθηκε από έναν ναό με τετράστυλο πρόναο επάνω σε πολύ υψηλό βάθρο. Σωζόταν μόνο μέχρι το ύψος του δαπέδου του σηκού και ήταν αφιερωμένος, όχι στους Αυγούστους θεούς, όπως υποθέταμε μέχρι τώρα, αλλά σε μια θεότητα, το λατρευτικό άγαλμα της οποίας μας επιτρέπει να το αποδώσουμε στον τύπο της Ήρας Borghese. Η ανακάλυψη, το 1997, μιας μεγάλης πλευρικής υδρορροής με μορφή κεφαλής κροκοδείλου παραπέμπει στην Αίγυπτο και μας ωθεί να σκεφτούμε κάποιον δεσμό ειδικά με τον ελληνο-αιγυπτιακό κόσμο του Φαγιούμ, όπου υπήρχε ναός αφιερωμένος στον Σόμπεκ, το θεό-κροκόδειλο, το κυριότερο κέντρο του οποίου υπήρξε η Κροκοδειλόπολις – Αρσινόη. Η αναφορά, στην αρχική επιγραφή του επιστυλίου του πρόναου, ενός PACTUMEIUS CRETENSIS VIR CLARISSIMUS, ενός μέλους δηλαδή της συγκλητικής τάξης, θυμίζει έναν Titus Pactumeius Magnus, praefectus στην Αίγυπτο ακριβώς την εποχή του Μάρκου Αυρηλίου. Ο ναός θα ήταν η ανάμνηση του υψηλότατου αξιώματος που είχε λάβει ο δωρητής-αφιερωτής.

Η Γόρτυνα γνώρισε την ακμή της την περίοδο ανάμεσα στον Αδριανό και τους Σεβήρους. Τότε η πόλη έφτασε στη μέγιστη έκτασή της και κατασκευάστηκαν τα σημαντικότερα μνημεία θεάματος. Το 2ο αι. μ.Χ. προστέθηκε ένα Ωδείο για τους ποιητικούς και μουσικούς αγώνες, που λάμβαναν χώρα κατά τη διάρκεια των αγώνων προς τιμή του Απόλλωνος Πυθίου.

Ο Ιππόδρομος ήταν το οικοδόμημα που λειτούργησε για περισσότερο χρόνο. Είναι γνωστή η πολιτική σημασία που, ιδιαίτερα κατά τη βυζαντινή εποχή, είχαν αποκτήσει οι αποκαλούμενοι «δήμοι» του Ιπποδρόμου. Οι επιγραφές επιβεβαιώνουν ότι η Γόρτυνα δεν αποτέλεσε εξαίρεση.

Οι νεότερες ανασκαφές επιβεβαίωσαν ότι η δημιουργία της πόλης στην πεδιάδα πρέπει να έλαβε χώρα, το αργότερο, στα τέλη του 7ου αι. π.Χ.

spacer spacer spacer
spacer

Λίγο βορειότερα το μεγάλο θέατρο είχε 56 τόξα και μια frons scenae με τουλάχιστον δύο ορόφους και πλευρικούς πύργους με κλίμακες. Τα τελευταία χρόνια ανακαλύψαμε σημαντικά στοιχεία από τον πλούσιο διάκοσμο της σκηνής και μάλιστα βρέθηκε in situ, στο κέντρο της ορχήστρας, η μαρμάρινη θυμέλη.

Το πραγματικό αμφιθέατρο το ανακαλύψαμε πριν από μερικά χρόνια κάτω από την εκκλησία των Αγίων Δέκα. Οι άξονες του αμφιθεάτρου μας δίνουν ένα κτήριο σημαντικών διαστάσεων για 14-18.000 θεατές, φαινόμενο σπάνιο για την Ελλάδα, όπου τα αμφιθέατρα ήταν λιγοστά και δεν ήταν δημοφιλή τα θεάματα με μονομάχους.

spacer spacer spacer

Η κυριαρχία της χριστιανικής αυτοκρατορίας σηματοδότησε μια σημαντική στροφή στην ιστορία και την πολεοδομία της Γόρτυνας.

spacer

Η κυριαρχία της χριστιανικής αυτοκρατορίας σηματοδότησε μια σημαντική στροφή στην ιστορία και την πολεοδομία της Γόρτυνας. Η Κρήτη, που μετά τη νέα διοικητική διαίρεση υπαγόταν στην επαρχία του Ιλλυρικού, πέρασε, με τον Κωσταντίνο, στην Ανατολική Αυτοκρατορία. Η Γόρτυνα παρέμεινε η πρωτεύουσα της επαρχίας και, ως εκ τούτου, έδρα του σημαντικότερου Επισκόπου της Νήσου. Οι Χριστιανοί συγκεντρώνονται σε μια ζώνη αραιοκατοικημένη, περιφερειακή σε σχέση με την καρδιά της πόλης, αμέσως ανατολικά του Μητροπολιανού, πλάτους 350 μόνον μέτρων και μήκους περίπου 800, όπου ανεγείρονται και είναι σε χρήση συγχρόνως πέντε εκκλησίες. Ανάμεσα σε αυτές η εκκλησία του Αγίου Τίτου στα βόρεια, που παρέμεινε πάντα σε χρήση, και η επισκοπική εκκλησία της Γόρτυνας κοντά στο σημερινό χωριό της Μητρόπολης, εκεί όπου είχαν την έδρα τους οι διάδοχοι του Αγίου Τίτου.

Η μητροπολιτική αυτή βασιλική, που αποκαλύφθηκε το 1978-79, αντικείμενο μιας μικτής ελληνο-ιταλικής αποστολής, αποδείχθηκε ότι είναι το μεγαλύτερο κτήριο χριστιανικής λατρείας που έχει βρεθεί ποτέ στην Κρήτη και σίγουρα αποτελεί ένα από τα πιο μεγαλειώδη όλης της Ελλάδας. Με μήκος, συμπεριλαμβανομένων του νάρθηκα και της στοάς μπροστά από αυτόν, πάνω από 100 μ. και πλάτος 36 μ., διαρθρωνόταν σε πέντε κλίτη και είχε δάπεδο από μαρμάρινες πλάκες. Διέθετε γυναικωνίτες στο κεντρικό κλίτος και ψηφιδωτά από υαλόμαζα και χρυσό, καθώς και αγιογραφίες στους τοίχους. Η βασιλική, όπως και όλη η πόλη, καταστράφηκε ολοσχερώς από σεισμό περί το 670.

spacer Με κατατοπιστικές διαφάνειες συνόδευσε ο καθηγητής Αντονίνο ντι Βίτα τη διάλεξή του στο Ίδρυμα Ωνάσ
spacer

Με κατατοπιστικές διαφάνειες συνόδευσε ο καθηγητής Αντονίνο ντι Βίτα τη διάλεξή του στο Ίδρυμα Ωνάση

spacer

Γύρω από το καινούριο κέντρο εξουσίας αναπτύχθηκε η σημαντικότερη χριστιανική και έπειτα η πρωτοβυζαντινή συνοικία της πόλης. Η συνοικία αυτή του 5ου-8ου αι. μ.Χ. ερευνήθηκε από την Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή και είναι η πρώτη φορά στην Κρήτη που πραγματοποιείται συστηματική ανασκαφή σε τέτοιο χώρο. Οι κατοικίες –και οι τάφοι της ίδιας περιόδου που ήλθαν στο φως– μας φανέρωσαν ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά της ζωής μιας πόλης που, αν και με δυσκολία και με διατάραξη του συνεκτικού πολεοδομικού ιστού, συνέχιζε να διατηρεί ένα υψηλό βιοτικό επίπεδο. Ανάμεσα στα βιοτεχνικά προϊόντα της Γόρτυνας επιθυμώ να αναφέρω εδώ την ωραία γραπτή κεραμική, μοναδική στο είδος της, η παραγωγή της οποίας ξεκίνησε στα τέλη του 6ου αι. μ.Χ. και συνεχίστηκε μέχρι τον 8ο.

Μετά το σεισμό του 670 οι Γορτύνιοι διασκορπίστηκαν και το μεγαλύτερο μέρος κατέφυγε στην ακρόπολη, εκεί όπου 15 αιώνες πριν γεννιόταν η πρώτη κοινότητα. Στα ερείπια της πόλης ρίζωσαν κάποιοι μικροί πυρήνες. Έφτιαξαν με ό,τι υπήρχε κάποια σπίτια εδώ και εκεί και ένα μικρό μοναστήρι, συνέχισαν να καλλιεργούν τη γη, να φροντίζουν τις ελιές, να κατασκευάζουν σκεύη όλο και φτωχότερα. Η παρουσία τους στην κάτω πόλη έλαβε τέλος με τον καταστρεπτικότατο σεισμό του 796, τον οποίο αναφέρει ο Θεοφάνης. Από την άλλη, λίγα χρόνια αργότερα, οι Άραβες κατέλαβαν το νησί και μόνο το 961, χάρη στον Νικηφόρο Φωκά, θα επέστρεφε στο Βυζάντιο, αλλά τότε η Γόρτυνα ήταν πια, εδώ και καιρό, ένας τειχισμένος οικισμός στο λόφο της ακρόπολης.

spacer
spacer spacer spacer spacer 26-29
spacer
spacer
spacer
| ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΕΥΧΟΥΣ | ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΑ ΤΕΥΧΗ | ΚΟΙΝΩΦΕΛΕΣ ΙΔΡΥΜΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ