αΩ spacer spacer spacer ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ spacer ΤΕΥΧΟΣ 24 spacer ΙΟΥΝΙΟΣ 2004
Επιστροφή στην σελίδα των Περιεχομένων Επικοινωνία
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer
Γράφει
η Παρασκευή Γιούνη
spacer

Aρχαιολόγος
Δρ Φ. Πανεπιστημίου του Λονδίνου
IH΄ Eφορία Προϊστορικών και Kλασικών Aρχαιοτήτων



spacer spacer
βιβλιοπαρουσίαση
spacer
spacer
spacer

H Kεραμική της Aνατολικής
Mακεδονίας από τη Nεολιθική
στην Eποχή του Xαλκού

Στρατή Παπαδόπουλου, H Μετάβαση από τη Νεολιθική στην Εποχή του Χαλκού στην Ανατολική Μακεδονία. Η κεραμική διαφοροποίηση, Αθήνα: Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων ΥΠ.ΠΟ., 2002. Σελ. 296, βιβλιογραφία, αγγλική περίληψη, 18 ασπρόμαυροι πίνακες.

spacer spacer
Kεραμική διακοσμημένη με «μαύρο σε κόκκινο» (Renfrew et al. 1986)
spacer
Kεραμική διακοσμημένη με «μαύρο σε κόκκινο» (Renfrew et al. 1986)
spacer
Tο 2002 εκδόθηκε η μελέτη του αρχαιολόγου Στρατή Παπαδόπουλου H Μετάβαση από τη Νεολιθική στην Εποχή του Χαλκού στην Ανατολική Μακεδονία. Η κεραμική διαφοροποίηση, βασισμένη στη διδακτορική του εργασία, που υποστηρίχτηκε το 1997 στο Α.Π.Θ. Πρόθεση του μελετητή, υποτρόφου του Ιδρύματος Ωνάση κατά τη διετία 1985-87, είναι να κατανοήσει το πρόβλημα της διαφοροποίησης της κεραμικής σε μια περιοχή όπου η αλλαγή που συντελείται στα μέσα της 4ης χιλιετίας μπορεί να χαρακτηριστεί ως εντυπωσιακή. Η εγκατάλειψη, προς το τέλος της Νεολιθικής Εποχής, μιας μακρόχρονης γραπτής παράδοσης αποτέλεσε τη βασική αιτία επιλογής του συγκεκριμένου χώρου.

Στο πρώτο μέρος της εργασίας συγκεντρώνονται κατά τομείς τα δεδομένα της Ανατολικής Μακεδονίας αλλά και της Βαλκανικής και του Αιγαίου. Κίνητρο για την καταγραφή του συνόλου των δεδομένων είναι η πεποίθηση του μελετητή ότι, για να ερμηνεύσει κανείς την πολιτιστική μεταβολή, πρέπει να λάβει υπόψη τον μεγαλύτερο δυνατό αριθμό πληροφοριών. Τέτοια φαινόμενα, άλλωστε, θεωρούνται ιδιαιτέρως σύνθετα και είναι αυτονόητο ότι επηρεάζουν και επηρεάζονται από πληθώρα παραμέτρων σχετικών με το φυσικό περιβάλλον, τις στρατηγικές επιβίωσης, την ενδοκοινοτική και διακοινοτική οργάνωση, τα δίκτυα ανταλλαγής και το συμβολικό επίπεδο δράσης της κοινότητας.

spacer spacer
Διακοσμητικά θέματα της Nεότερης Nεολιθικής II.
spacer

Διακοσμητικά θέματα της Nεότερης Nεολιθικής II.

spacer

Έτσι, η μεταβολή της κεραμικής εντάσσεται σε ένα ευρύ πεδίο διαφοροποίησης του υλικού πολιτισμού, η οποία παρατηρείται συγχρόνως και σε άλλους τομείς, όπως η οικιστική, η λιθοτεχνία, η ειδωλοπλαστική, η κυκλοφορία κοσμημάτων από όστρεο και,

πιθανόν, η υφαντική και η μεταλλουργία. Διαφωτιστική θεωρείται η συζήτηση για ζητήματα ορολογίας και χρονολόγησης, κυρίως σχετικά με τα «κενά» στην κατοίκηση της 4ης χιλιετίας, ακριβώς επειδή αποδίδονται σε πληθυσμιακές μετακινήσεις και συνδέονται παραδοσιακά με τη διαπιστωμένη πολιτιστική μεταβολή.

Σημαντικές είναι και οι πληροφορίες για θέματα κατανομής οικισμών, διακοινοτικής ιεραρχίας και πιθανής παρουσίας εξειδικευμένων εγκαταστάσεων κατά τη Νεότερη Νεολιθική και Πρώιμη Εποχή του Χαλκού. Αποσαφηνίζονται στοιχεία παλαιότερων καταλόγων των προϊστορικών θέσεων, αλλά και συσχετίζονται ομάδες οικισμών με ειδικές οικονομικές συμπεριφορές, όπως η κτηνοτροφία ή η ανταλλαγή. Ακόμη σημαντικότερη για την ερμηνεία της διαφοροποίησης είναι η παρουσίαση δεδομένων που αφορούν σε οικονομικές πρακτικές και νεωτερισμούς, οι οποίοι υιοθετούνται ίσως προς το τέλος της Νεολιθικής Εποχής σε όλη τη Nοτιοανατολική Ευρώπη. Αιτία της εκτεταμένης αυτής συζήτησης είναι η οικονομική διάσταση που υιοθετείται στη συνέχεια από τον συγγραφέα ως βασική παράμετρος για την ερμηνεία της κεραμικής διαφοροποίησης.

spacer spacer
Eγχάρακτη κεραμική της Nεότερης Nεολιθικής II.
spacer

Eγχάρακτη κεραμική της Nεότερης Nεολιθικής II.

spacer

Στο δεύτερο μέρος της εργασίας παρουσιάζονται θέματα σχετικά με την τυπολογία, την τεχνολογία, την παραγωγή, τη διακίνηση και την οικονομική σημασία τόσο των διακοσμημένων κεραμικών της Νεότερης Νεολιθικής Εποχής όσο και των αδιακόσμητων κατηγοριών της 3ης χιλιετίας. Στο «εισαγωγικό» κεφάλαιο εξετάζεται η στάση της αρχαιολογικής θεωρίας απέναντι στο πρόβλημα της πολιτιστικής αλλαγής, από τον προηγούμενο αιώνα μέχρι σήμερα. Γίνεται διεξοδικότερη αναφορά σε δύο «ερμηνευτικά εργαλεία» της αρχαιολογικής σκέψης, που έχουν εδραιωθεί στον χώρο της Nοτιοανατολικής Ευρώπης και του Αιγαίου όσον αφορά στην 4η χιλιετία, δηλαδή στην αποδοχή των μοντέλων διάδοσης και στη συστημική αντίληψη για την κατανόηση των πολιτιστικών μεταβολών ως ενδοκοινοτικών διαδικασιών.

Στη συνέχεια, παρουσιάζεται η κεραμική παραγωγή της Νεότερης Νεολιθικής και της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού στην Ανατολική Μακεδονία και, ιδιαιτέρως για τη διακοσμημένη με γραφίτη και με μαύρο σε κόκκινο κεραμική, συζητούνται θέματα σχετικά με την ποσοτική τους εκπροσώπηση, την κατανομή τους, την επιλογή των θεμάτων και τον ρόλο τους στην ανταλλαγή και στο ιδεολογικό επίπεδο οργάνωσης της κοινότητας. Ανιχνεύονται οι διακοσμητικές «μικροπαραδόσεις» και η έντονη συγγένεια ανάμεσα στις δύο κατηγορίες αλλά και στην αυλακωτή κεραμική, γεγονός που, πιθανόν, αποτυπώνει το καθεστώς της παραγωγής, της απόκτησης και της κατοχής τέτοιων αγγείων. Ακολουθεί η συζήτηση για την οργάνωση της παραγωγής και την τεχνική εξειδίκευση, πιθανόν παρούσα για κάποιες από τις κεραμικές κατηγορίες που εξετάζονται. Επίσης, για τη χρήση και τη λειτουργία των αγγείων, καθώς και τον ρόλο του κεραμικού ως ανταλλακτικού αγαθού, ενσωματωμένου σε δίκτυα διακίνησης ειδών πλούτου και κύρους, τουλάχιστον ως προς τις διακοσμημένες νεολιθικές κατηγορίες. Ο μελετητής δίνει ιδιαίτερο βάρος στην κοινωνική σημασία του αγγείου ως πεδίου αποτύπωσης και μεταφοράς μηνυμάτων και συμβολισμών, δηλαδή κωδικοποιημένης συμπεριφοράς, με πληθωρική παρουσία των δεδομένων της εθνογραφίας.

spacer spacer
Eγχάρακτη και εμπίεστη κεραμική της Πρώιμης Eποχής του Xαλκού.
spacer

Eγχάρακτη και εμπίεστη κεραμική της Πρώιμης Eποχής του Xαλκού.

spacer

Το τελευταίο κεφάλαιο αφορά στην ερμηνεία του προβλήματος. Συγκεντρώνονται οι έως τώρα προτάσεις για το ζήτημα της μετάβασης από τη Νεολιθική στην Εποχή του Χαλκού, που προσπαθούν να εξηγήσουν το φαινόμενο της ευρύτατης διαφοροποίησης του αρχαιολογικού υλικού. Η ερμηνευτική πρόταση βασίζεται στη συνεξέταση ενός μεγάλου αριθμού παραμέτρων, οι οποίες, ως αλληλεξαρτώμενες, προτείνεται ότι ευθύνονται για την πολιτιστική αλλαγή. Προς το τέλος της 5ης και κατά την 4η χιλιετία μια σειρά μεταβλητών σχετικών με το φυσικό περιβάλλον και τις οικονομικές στρατηγικές των νεολιθικών πληθυσμών συμβάλλουν στην επινόηση-υιοθέτηση νεωτερισμών που αφορούν τόσο στις πρακτικές επιβίωσης όσο και στο κοινωνικό / θεσμικό πλαίσιο δράσης της κοινότητας. Στοιχείο των καινοτομιών αυτών είναι ίσως η μεταβολή του ρόλου κατηγοριών του υλικού, όπως τα ειδώλια, τα κοσμήματα από όστρεο, τα λίθινα και τα οστέινα εργαλεία και βεβαίως τα διακοσμημένα αγγεία.

spacer spacer
Eγχάρακτη και εμπίεστη κεραμική της Πρώιμης Eποχής του Xαλκού.
spacer

Eγχάρακτη και εμπίεστη κεραμική της Πρώιμης Eποχής του Xαλκού.

spacer

Η οικονομική και η συμβολική τους σημασία αντικαθίσταται ίσως τώρα από νέα υλικά, όπως το μαλλί ή τα ορειχάλκινα εργαλεία. Συγχρόνως, προβάλλεται πιθανόν η ανάγκη εργασιακής ανακατανομής, λόγω των καινοτομιών που υιοθετούνται και που αφορούν στις καλλιέργειες, στην κτηνοτροφία, στο ενδιαφέρον για την αποθήκευση του πλεονάσματος και, κατά περιοχές, στην αυξανόμενη σημασία της θάλασσας. Αυτό που υποδεικνύει η εργασία είναι ότι πριν από την έναρξη της Εποχής του Χαλκού έχουν δημιουργηθεί οι αντικειμενικές συνθήκες αποδοχής και εδραίωσης των νέων οικονομικών στρατηγικών, που δεν μπορεί παρά να υποστηρίζονται από ήδη διαμορφωμένους και δυναμικούς θεσμικούς μηχανισμούς.

Η διεξοδική συζήτηση των δεδομένων και η ερμηνευτική πρόταση του κ. Σ. Παπαδόπουλου συμβάλλουν σημαντικά στην κατανόηση των πολύπλοκων διαδικασιών μετάβασης από τη Νεολιθική στην Εποχή του Χαλκού στην Ανατολική Μακεδονία, θέτοντας ταυτόχρονα νέους προβληματισμούς, στους οποίους καλείται να απαντήσει η μελλοντική έρευνα. Η πληθώρα των θεμάτων που συζητούνται αναλυτικά και η συστηματική καταγραφή των δεδομένων καθιστούν τη Μετάβαση από τη Νεολιθική στην Εποχή του Χαλκού στην Ανατολική Μακεδονία βιβλίο αναφοράς για τη μελέτη της ελληνικής Προϊστορίας.

spacer
spacer spacer spacer spacer 40-42
spacer
spacer
spacer
| ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΕΥΧΟΥΣ | ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΑ ΤΕΥΧΗ | ΚΟΙΝΩΦΕΛΕΣ ΙΔΡΥΜΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ