αΩ spacer spacer spacer ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ spacer ΤΕΥΧΟΣ 24 spacer ΙΟΥΝΙΟΣ 2004
Επιστροφή στην σελίδα των Περιεχομένων Επικοινωνία
spacer
spacer
spacer
spacer
spacer
Striving for Excellence: Ancient Greek Childhood and the Olympic Spirit, επιμ. έκδ. J. Neils & J.H. Oakley. Nέα Yόρκη: Alexander S. Onassis Public Benefit Foundation (U.S.A.), 2004. Σελ. 64, εικόνες, βιβλιογραφία.
spacer
Γράφει
ο Ιωάννης Πετρόπουλος
spacer
Αναπληρωτής Καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης


spacer spacer
βιβλιοπαρουσίαση
spacer
spacer
spacer

Aναζητώντας το αριστείον:
το παιδί στην αρχαία Eλλάδα και
το ολυμπιακό πνεύμα

Striving for Excellence: Ancient Greek Childhood and the Olympic Spirit, επιμ. έκδ. J. Neils & J.H. Oakley. Nέα Yόρκη: Alexander S. Onassis Public Benefit Foundation (U.S.A.), 2004. Σελ. 64, εικόνες, βιβλιογραφία.

«... δεν φτάνει, μνηστήρες, που στο παρελθόν καταφάγατε τόσο μεγάλο κομμάτι της περιουσίας μου, όταν ήμουν ακόμη μικρό παιδί (νήπιο); Τώρα όμως πού ’χω μεγαλώσει (μέγα ε¨μί)... και το θάρρος αυξάνεται μέσα μου, θα εξαπολύσω τον θάνατον εναντίον σας...»

Oμήρου Οδύσσεια, Β 312-16  

Aττικός μελανόμορφος αμφορέας των Παναθηναίων, με πυγμάχους, περ. 530-520 π.X., ύψος 60,2 εκ., Mουσείο Kαλών Τεχνών Bοστώνης
spacer

Aττικός μελανόμορφος αμφορέας των Παναθηναίων, με πυγμάχους, περ. 530-520 π.X., ύψος 60,2 εκ., Mουσείο Kαλών Τεχνών Bοστώνης

spacer spacer
Προπονούμενοι παίδες-παλαιστές υπό το βλέμμα του παιδοτρίβη τους. Aττικός ψυκτήρ, περ. 520 π.X., Mουσείο Kαλών Tεχνών Bοστώνης.
spacer
Προπονούμενοι παίδες-παλαιστές υπό το βλέμμα του παιδοτρίβη τους. Aττικός ψυκτήρ, περ. 520 π.X., Mουσείο Kαλών Tεχνών Bοστώνης.
spacer
Παρόλο που τα απειλητικά αυτά λόγια του Τηλέμαχου πρέπει να αποδοθούν στον ποιητή της Οδύσσειας, εκφράζουν την αυτοσυνειδησία ενός πρώην παιδιού (νηπίου) και νυν εφήβου, ο οποίος έχει φθάσει στην ενηλικίωση («μέγα ε¨μί») και συναισθάνεται τις ευθύνες και δυνατότητες που αυτή συνεπάγεται. Πώς, όμως, αντιλαμβάνονταν την παιδική ηλικία οι ενήλικοι στην ελληνική αρχαιότητα; Πώς, άραγε, αντιλαμβάνονταν τα ίδια τα παιδιά αυτό το στάδιο της ζωής; Πώς επηρέαζαν τα παιδιά τους μεγάλους, ιδίως στην Αθήνα, από τον 8ο έως τον 4ο αι. π.Χ.;

Παρόμοια ερωτήματα έχουν απασχολήσει τους μελετητές, κυρίως κοινωνικούς ανθρωπολόγους, από τη δεκαετία του 1920, όταν η Μάργκαρετ Μιντ εξέδωσε το πολύκροτο και αμφιλεγόμενο μπεστ-σέλερ της Coming of Age in Samoa, παρουσιάζοντας μια εσφαλμένα ειδυλλιακή εκδοχή της εφηβείας στον N. Ειρηνικό.

spacer spacer
Mαρμάρινος δίσκος αρχαΐκής περιόδου, με επιγραφή, διάμετρος 28,5 εκ., βάρος 6,7 κιλά, Mουσείο Kαλών Tεχνών Bοστώνης
spacer
Mαρμάρινος δίσκος αρχαΐκής περιόδου, με επιγραφή, διάμετρος 28,5 εκ., βάρος 6,7 κιλά, Mουσείο Kαλών Tεχνών Bοστώνης
spacer

Παρά τις υπερβολές της σ’ αυτή και τις μετέπειτα μελέτες της, η ανθρωπολόγος αυτή καθιέρωσε την παιδική ηλικία ως θεμιτό και εξαιρετικά γόνιμο ζήτημα των ανθρωπιστικών επιστημών. Κατέδειξε ότι, αν κατανοήσουμε τη διαδικασία της κοινωνικοποίησης ενός παιδιού, μπορούμε να χαρτογραφήσουμε τη διαδικασία της πρόσληψης και μετάπλασης εννοιών και γενικότερα της εκμάθησης ενός πολιτισμού.

spacer spacer
Aττικός μελανόμορφος παναθηναϊκός αμφορέας, με παλαιστές, περ. 480-470 π.X., ύψος 62,2 εκ., Mουσείο Τεχνών Χουντ, Πανεπιστημίου Ντάρτμουθ.
spacer
Aττικός μελανόμορφος παναθηναϊκός αμφορέας, με παλαιστές, περ. 480-470 π.X., ύψος 62,2 εκ., Mουσείο Τεχνών Χουντ, Πανεπιστημίου Ντάρτμουθ.
spacer

Τα καημένα τα παιδιά στην αρχαιότητα, όπως και σε πολύ μεγάλο βαθμό σήμερα, ουδέποτε κατέγραψαν τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους! Τα μόνα γραπτά τους κατάλοιπα είναι οι πίνακες, οι πάπυροι, τα όστρακα και τα κομμάτια ξύλου στα οποία χάρασσαν πότε αδέξια, πότε καλλιγραφικά, κείμενα που τους υποχρέωναν οι μεγάλοι –κυρίως οι λεγόμενοι «γραμματιστές»– να γράφουν ή να αντιγράφουν στο σχολείο. Έως τα τέλη του 5ου αι. π.Χ. οι ενήλικες εικαστικοί παρίσταναν τα παιδιά σαν ελαττωματικούς μεγάλους –ήτοι ως μικρομέγαλα– με δυσανάλογα, ως προς το υπόλοιπο σώμα, μικρά κεφάλια. Εντούτοις, η αντι-φυσική αυτή εικαστική τάση εξέλιπε σταδιακά, με αποτέλεσμα οι αρχαίοι Έλληνες να είναι οι πρώτοι που παρουσίαζαν τα παιδιά και τις δραστηριότητές τους –λόγου χάριν τον καλλωπισμό, τις τελετουργίες και τα σπορ τους– με τρόπο φυσικοκρατικό.

spacer spacer
Πήλινη κούκλα από την Kόρινθο, αρχές 5ου αι. π.X., Mητροπολιτικό Mουσείο Nέας Yόρκης.
spacer

Πήλινη κούκλα από την Kόρινθο, αρχές 5ου αι. π.X., Mητροπολιτικό Mουσείο Nέας Yόρκης.

spacer

Αξιοποιώντας πλούσιο εικαστικό υλικό, που ανάγεται στη 2η χιλιετία π.Χ. και εξής, οι γνωστοί Αμερικανοί πανεπιστημιακοί Τζένιφερ Νηλς και Τζων Ώκλεϊ επιμελήθηκαν σε συνεργασία με την Κάθριν Χαρτ, μία από τις –χωρίς υπερβολή– σημαντικότερες και πρωτότυπες αρχαιολογικές εκθέσεις που έχουν γίνει ποτέ: «Coming of Age in Ancient Greece, Images of Childhood from the Classical Past» («Mεγαλώνοντας στην αρχαία Eλλάδα: Eικόνες της παιδικής ηλικία από το κλασικό παρελθόν»), τίτλος δανεισμένος από το βιβλίο της Μιντ. Χάρη στη γενναιόδωρη χορηγία του Ιδρύματος Ωνάση και του αμερικανικού National Endowment for the Humanities, η έκθεση διοργανώθηκε στο Μουσείο Τεχνών Χουντ του Πανεπιστημίου Ντάρτμουθ τον Αύγουστο του 2003 και έκτοτε περιοδεύει στις Η.Π.Α. με ενδιάμεσους σταθμούς το Ωνάσειο Πολιτιστικό Κέντρο της Νέας Υόρκης (19 Ιανουαρίου έως 1η Απριλίου 2004), το Μουσείο Τεχνών του Σινσινάτι (1η Μαΐου έως 1η Αυγούστου 2004) και το Μουσείο Πωλ Γκετύ στο Λος Άντζελες (14 Σεπτεμβρίου έως 5 Δεκεμβρίου 2004). Υπολογίζεται ότι πάνω από 100.000 άτομα θα δουν την έκθεση «Mεγαλώνοντας στην αρχαία Eλλάδα».

spacer spacer
Aττικός μελανόμορφος παναθηναϊκός αμφορέας, με δρομείς μεγάλων αποστάσεων, περ. 530-520 π.X., ύψος 60,7 εκ., Mουσείο Kαλών Τεχνών Bοστώνης.
spacer

Aττικός μελανόμορφος παναθηναϊκός αμφορέας, με δρομείς μεγάλων αποστάσεων, περ. 530-520 π.X., ύψος 60,7 εκ., Mουσείο Kαλών Τεχνών Bοστώνης.

spacer

Τα ποικίλα αντικείμενα –αγγεία, αγάλματα, πλαγγόνες (νευρόσπαστες κούκλες), παιδικά κοσμήματα, πίνακες, πάπυροι, μελανοδοχεία κ.ά.– ανθολογήθηκαν από πλειάδα μουσείων κυρίως αμερικανικών αλλά και ευρωπαϊκών. Πρόκειται για πρωτότυπη έκθεση, όπως προαναφέρθηκε, γιατί μολονότι η ιστορία της παιδικής ηλικίας καλλιεργείται συστηματικά από το 1960, οι σχετικές εκθέσεις είναι σπάνιες. Η προκειμένη, λόγω της ποιότητας και της ποσότητας του υλικού, αλλά και του διεπιστημονικού της υπόβαθρου, αποτελεί ορόσημο. Οι επιμελητές φρόντισαν να μας δώσουν μια λεπταίσθητη εικόνα των πολλαπλών παιδικών ηλικιών των αρχαίων Ελλήνων και να προβάλουν τον τρόπο που τα ίδια τα παιδιά –αντί να είναι παθητικοί αποδέκτες της κοινωνικοποίησης, όπως λανθασμένα υποθέτουν μερικοί– επέδρασαν στην κοινωνία τους. Απαρτίζοντας το ένα τρίτο έως ένα δεύτερο του συνολικού πληθυσμού, τα αρχαία Ελληνόπουλα δικαίως παρουσιάζονται στην έκθεση ως πρωταγωνιστές, ως αυθύπαρκτα άτομα άξια της προσοχής και του προβληματισμού μας.

spacer spacer
Aττικός ερυθρόμορφος χους, με αγόρια που παίζουν αστραγάλους, περ. 420 π.X., Mουσείο Πωλ Γκετύ.
spacer

Aττικός ερυθρόμορφος χους, με αγόρια που παίζουν αστραγάλους, περ. 420 π.X., Mουσείο Πωλ Γκετύ.

spacer

Στο πλαίσιο της έκθεσης «Mεγαλώνοντας στην αρχαία Eλλάδα» το Ωνάσειο Πολιτισμικό Κέντρο της Νέας Υόρκης περιέλαβε μια συμπληρωματική έκθεση αποτελούμενη από έναν σφραγιδόλιθο, πέντε αγγεία, δύο ειδώλια και έναν μαρμάρινο δίσκο – όλα εκτός από ένα από τα αντικείμενα αυτά προέρχονταν από το φημισμένο Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστώνης. Η έκθεση αυτή, με τίτλο «Striving for Excellence: Ancient Greek Childhood and the Olympic Spirit» («Aναζητώντας το αριστείον: το παιδί στην αρχαία Eλλάδα και το ολυμπιακό πνεύμα») εξαίρει τον καταλυτικό ρόλο του αθλητισμού στην αρχαία διαπαιδαγώγηση και συνδέεται με τους φετινούς Ολυμπιακούς Αγώνες. Αν κρίνουμε μόνο από τα παιχνίδια και τα επιτύμβια μνημεία με παραστάσεις παιδιών, η αρχαιοελληνική κοινωνία γαλουχήθηκε με το ιδανικό του «νοÜς •γιcς âν σώματι •γιεÖ». Πράγματι οι αρχαίοι ήταν προσηλωμένοι –ή καλύτερα, προσκολλημένοι– στον αθλητισμό και οι άρρενες παίδες από τα 12-13 τους συναγωνίζονταν σε διάφορους πανελλήνιους και τοπικούς αγώνες ήδη από τα τέλη του 7ου αι. π.Χ. (Τα κορίτσια αγωνίζονταν στον στίβο στη διάρκεια των Ηραίων στην Ολυμπία).

Ο κατάλογος της έκθεσης «Aναζητώντας το αριστείον», ο οποίος συνοψίζει τα κυριότερα άρθρα του καταλόγου του «Mεγαλώνοντας στην αρχαία Eλλάδα», έχει τη μορφή ενός διπτύχου. Η πρώτη ενότητα πραγματεύεται τη ζωή των κοριτσιών (συγγραφέας Τζων Ώκλεϊ), ενώ η δεύτερη παρουσιάζει τη ζωή των αγοριών, θίγοντας το απαραίτητο θέμα του παιδικού (και εφηβικού) αθλητισμού (συγγραφείς Τζένιφερ Νηλς, Κριστίν Κοντολέων). Τα λήμματα, που αναφέρονται στα έργα, είναι εκτενή με ενημερωμένη βιβλιογραφία και άψογες εικόνες. Ίσως το αριστούργημα του καταλόγου του «Aναζητώντας το αριστείον» είναι ένας αττικός ψυκτήρας (δηλαδή ένα είδος φορητού ψυγείου για το κρασί σ’ ένα συμπόσιο), χρονολογούμενος περί το 520 π.Χ. Δείχνει μια πολυπρόσωπη σειρά από γυμνούς αθλητές που προπονούνται και τους ντυμένους παιδοτρίβες (δηλαδή προπονητές) τους. Σε λίγα χρόνια οι παίδες αυτοί θα μεγαλώσουν, όπως ο Τηλέμαχος, και θα γεμίσει η καρδιά τους θάρρος.

spacer
spacer spacer spacer spacer 36-39
spacer
spacer
spacer
| ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΕΥΧΟΥΣ | ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΑ ΤΕΥΧΗ | ΚΟΙΝΩΦΕΛΕΣ ΙΔΡΥΜΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ