αΩ spacer spacer spacer ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ spacer ΤΕΥΧΟΣ 23 spacer ΜΑΡΤΙΟΣ 2004
Επιστροφή στην σελίδα των Περιεχομένων Επικοινωνία
spacer
spacer
spacer
Διάλεξη
spacer
spacer
spacer
OPIZONTAΣ TH ΔIAΣΠOPA:
spacer
  spacer spacer spacer spacerη περίπτωση των Eλλήνων
spacer

του καθηγητή Richard Clogg
Aνωτάτου ερευνητικού εταίρου και μέλους του Διοικητικού Συμβουλίου του Kολλεγίου St Antony's του Πανεπιστημίου της Oξφόρδης

spacer spacer spacer Η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα στον κόσμο στην οποία αναφερόμαστε – στα Αγγλικά τουλάχιστον – με τον όρο «σύγχρονη» (Modern Greece). Αντίστοιχα μιλάμε για «modern Greek» αναφερόμενοι στην ελληνική γλώσσα, καθώς και για «modern Greeks» εννοώντας τους Έλληνες. Είναι ένας προσδιορισμός που δεν θα πρέπει να χρησιμοποιούμε μιλώντας για την Ελλάδα τού σήμερα.

Είμαι πεπεισμένος ότι η ιδέα της συγγραφής μιας «Σύγχρονης Ιστορίας της Ελλάδας» αντί μιας «Σύγχρονης Ιστορίας των Ελλήνων» είναι λανθασμένη στη σύλληψή της. Έχω μάλιστα αναλάβει το έργο της συγγραφής της Ιστορίας του ελληνικού λαού στη σύγχρονη εποχή, η οποία θα ενσωματώνει τέσσερα βασικά τμήματα της Ιστορίας μετά από την Πτώση της Κωνσταντινούπολης.

Το πρώτο μέρος θα περιλαμβάνει την περίοδο της Τουρκοκρατίας έως τη δημιουργία ενός ανεξάρτητου ελληνικού κράτους το 1830. Το δεύτερο μέρος θα καλύπτει τη σύσταση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους και τη σταδιακή επέκταση των συνόρων του έως τη σημερινή τους θέση. Στο εξωτερικό ορισμένες φορές υπάρχει η τάση να λησμονεί ο κόσμος το πόσο πρόσφατη είναι τελικά η χάραξη αυτών των συνόρων, με την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων μόλις το 1947.

Το τρίτο μέρος της μελέτης θα καλύπτει την ιστορία αυτού που στην Ελλάδα ονομάζουν «η καθ' ημάς Ανατολή», φράση που δύσκολα μπορεί να μεταφραστεί στα Αγγλικά. Η «καθ' ημάς Ανατολή» υπονοεί τη σημαντική ελληνική παρουσία στα Βαλκάνια, την Εγγύς και τη Μέση Ανατολή, καθώς και τη νότια Ρωσία, παρουσία η οποία ανάγεται στους βυζαντινούς και κλασικούς χρόνους, αλλά εξακολουθεί να υφίσταται –και σε πολλές περιπτώσεις να ακμάζει– μετά από τη δημιουργία του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους και έως την καταστροφή στη Μικρά Ασία το 1922.

spacer

Το τέταρτο μέρος της μελέτης θα αφορά στην ελληνική διασπορά, η οποία ήταν αποτέλεσμα της μετανάστευσης από την ίδια την Ελλάδα, αλλά και από τα ευρύτερα όρια της «καθ' ημάς Ανατολής».

Με δεδομένο ότι η «ξενιτιά» αποτέλεσε τόσο καθοριστικό στοιχείο της ιστορικής εμπειρίας του ελληνικού λαού στη σύγχρονη εποχή, θεωρώ ότι θα πρέπει να επιχειρούμε να μελετούμε την Ιστορία των Ελλήνων ως μια ιστορία ενός λαού μάλλον παρά μιας γεωγραφικής περιοχής, αφού μεταξύ άλλων τα σημερινά σύνορα της Ελλάδας θα μπορούσαν να είχαν πάρει μια πολύ διαφορετική μορφή.

Συγκεντρώνοντας υλικό για την ιστορία του ελληνικού λαού στη σύγχρονη εποχή, μου έκανε εντύπωση η έλλειψη γραπτών στοιχείων για την ελληνική διασπορά στο σύνολό της. Εξαίρεση αποτελούν η παλαιότερη μελέτη του Μιχαήλ Δενδιά (1919) και η πολύτιμη, πρόσφατη έρευνα του Ιωάννη Χασιώτη (1993). Δυστυχώς, ελάχιστες μελέτες υπάρχουν για τις μεμονωμένες ελληνικές κοινότητες, όπως της Αργεντινής, πολίτης της οποίας παρέμεινε ως το θάνατό του ο Αριστοτέλης Ωνάσης, αρχετυπική μορφή Έλληνα της διασποράς.

Kαλό θα ήταν να βλέπαμε τη δημιουργία ενός ινστιτούτου ή μιας βιβλιοθήκης, που το έργο τους θα ήταν να συγκεντρώνουν υλικό για τη διασπορά σε παγκόσμιο επίπεδο.

Πώς, λοιπόν, ορίζεται η ελληνική διασπορά στη σύγχρονη εποχή; Το πρόβλημα είναι πολύ πιο σύνθετο απ' ό,τι αρχικά φαίνεται. Το ελληνικό κράτος που συστάθηκε το 1830 είχε πληθυσμό τριών τετάρτων του εκατομμυρίου, περίπου το ένα τρίτο των δύο εκατομμυρίων Ελλήνων κατοίκων της Oθωμανικής Αυτοκρατορίας την εποχή της Ελληνικής Επανάστασης.

spacer Αρχετυπική μορφή Έλληνα της διασποράς ο Αριστοτέλης Ωνάσης φωτογραφίζεται στην αγαπημένη του θαλαμηγό «Χριστίνα».  Φωτό αρχείο Iδρύματος Ωνάση.
spacer
Αρχετυπική μορφή Έλληνα της διασποράς ο Αριστοτέλης Ωνάσης φωτογραφίζεται στην αγαπημένη του θαλαμηγό «Χριστίνα».
Φωτό αρχείο Iδρύματος Ωνάση.

Oρισμένοι Έλληνες ιστορικοί έχουν την τάση να θεωρούν ως μέρος της διασποράς τον πολυάριθμο ελληνικό πληθυσμό που παρέμεινε υπό οθωμανική κυριαρχία, μετά από τη σύσταση του ελληνικού κράτους και έως την ανταλλαγή πληθυσμών με την Τουρκία στις αρχές της δεκαετίας του 1920. Όμως, οι Έλληνες της Oθωμανικής Αυτοκρατορίας δεν αποτέλεσαν μέρος της διασποράς. Εκτός από τους Έλληνες που ενσωματώθηκαν τελικά στο ελληνικό κράτος, υπήρχαν τέσσερις βασικές πληθυσμιακές ομάδες. Ήταν οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης και της απέναντι ακτής μαζί με τη θάλασσα του Μαρμαρά, οι Έλληνες της δυτικής Μικράς Ασίας, οι Έλληνες της Καππαδοκίας (πολλοί από αυτούς τουρκόφωνοι) και οι Έλληνες του Πόντου, στις νοτιοανατολικές ακτές της Μαύρης Θάλασσας. Oι πληθυσμοί αυτοί δεν αποτέλεσαν μέρος της διασποράς, αφού δεν είχαν προκύψει από κάποια μετανάστευση, με ή παρά τη θέλησή τους. Σε όλες αυτές τις περιοχές, και ιδιαίτερα στον Πόντο, υπήρχε μια συνεχής ιστορική παρουσία ελληνικών πληθυσμών από τον καιρό του Βυζαντίου ή ακόμα περισσότερο από τους κλασικούς χρόνους. Για τον λόγο αυτό, δεν περιλαμβάνω στη διασπορά την ισχνή ελληνική κοινότητα της σημερινής Τουρκίας, ούτε την ελληνική μειονότητα της νότιας Αλβανίας. Μαζί με τους Έλληνες της Κύπρου, αποτελούν υπολείμματα της ελληνικής Ανατολής που έμεινε εκτός των συνόρων του ελληνικού κράτους. Κατά την άποψή μου η διασπορά αποτελείται από μετανάστες έξω από τα σύνορα της «καθ' ημάς Ανατολής».

Η διαδικασία της μετανάστευσης ξεκίνησε αρχικά σε μικρή κλίμακα τον 16ο αιώνα, αλλά διευρύνθηκε σημαντικά στη διάρκεια του 18ου αιώνα. Oλόκληρες ελληνικές εμπορικές παροικίες δημιουργήθηκαν τότε σε όλη τη Μεσόγειο, τη βαλκανική χερσόνησο κι ακόμα παραπέρα. Oι έμποροι αυτοί ίδρυσαν «κομπανίες» και παροικίες. Στη διάρκεια του 18ου αιώνα η «ξενιτιά» έγινε αναπόσπαστο συστατικό της ζωής των Ελλήνων. Μετά από το τέλος του Ρωσοτουρκικού πολέμου του 1768-1774, η Αικατερίνη η Μεγάλη ενθάρρυνε τη μετανάστευση Ελλήνων από την Πελοπόννησο και τα νησιά του Αιγαίου, ώστε να κατοικηθούν οι νεοαποκτηθείσες περιοχές της Μαύρης και της Αζοφικής Θάλασσας. Oι Έλληνες σύντομα απέκτησαν κυρίαρχη εμπορική παρουσία σε πόλεις όπως η Oδησσός, η Ταγκάνρογκ και η Μαριούπολη.

Oι εμπορικές παροικίες διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη του εθνικού απελευθερωτικού κινήματος. Oι πλούσιοι Έλληνες έμποροι της διασποράς παρείχαν την οικονομική υποστήριξη για την προ-επαναστατική πνευματική αφύπνιση, ενώ η Φιλική Εταιρεία ιδρύθηκε το 1814 από τρεις νέους της ελληνικής παροικίας της Oδησσού.

θα πρέπει να επιχειρούμε να μελετούμε την Ιστορία των Ελλήνων ως μια ιστορία ενός λαού μάλλον παρά μιας γεωγραφικής περιοχής spacer spacer spacer
spacer

Όσο σημαντική κι αν υπήρξε από οικονομική, πολιτιστική και πολιτική σκοπιά η προεπαναστατική μετανάστευση, ήταν αριθμητικά περιορισμένη, σε σχέση με τα επόμενα μετεπαναστατικά, μεταναστευτικά κύματα. Τα σημαντικότερα σημειώθηκαν στη δεκαπενταετία που προηγήθηκε των Βαλκανικών Πολέμων του 1912–13, μετά από τη μικρασιατική καταστροφή του 1922 και στη διάρκεια των δεκαετιών 1950 και 1960. Τα μεταναστευτικά αυτά κύματα, στο σύνολό τους έθεσαν τα θεμέλια των σημερινών πολυπληθών ελληνικών κοινοτήτων της Αμερικής, του Καναδά, της Αυστραλίας, της Αφρικής, της Γερμανίας κ.λπ.

Ένας νέος σημαντικός προορισμός για τους Έλληνες μετανάστες αναδείχθηκε τον 19ο αιώνα, η Αίγυπτος. O Μοχάμεντ Άλι ενθάρρυνε έντονα τη μετανάστευση Ελλήνων, η οποία εντάθηκε ακόμα περισσότερο στα χρόνια της ακμής του εμπορίου του αιγυπτιακού βαμβακιού.

Άλλο σημαντικό μεταναστευτικό ρεύμα υπήρξε τον 19ο αιώνα η μετακίνηση πληθυσμών από τον Πόντο προς τον Καύκασο και άλλες περιοχές της νότιας Ρωσίας, όπου απόλαυσαν σημαντικό βαθμό αυτονομίας, με τα δικά τους σχολεία, βιβλία και εφημερίδες στην ποντιακή διάλεκτο. Στα τέλη της δεκαετίας του '30, οι Έλληνες έπεσαν και αυτοί θύματα της παράνοιας του Στάλιν και, μόνο μετά τον θάνατό του, τους επιτράπηκε να επιστρέψουν από την κεντρική Ασία όπου είχαν εξοριστεί. Είναι δύσκολο να υπολογίσουμε το μέγεθος της ελληνικής παρουσίας στη σημερινή πρώην Σοβιετική Ένωση. Τα στοιχεία της απογραφής του 1989 εμφανίζουν τον αριθμό των 356.000, αλλά το πιθανότερο είναι ότι υπάρχουν πολλοί περισσότεροι ελληνικής καταγωγής απ' όσους το παραδέχθηκαν στην τελευταία απογραφή της Σοβιετικής Ένωσης. Πολλοί Ρωσοπόντιοι, βέβαια, μετανάστευσαν στην Ελλάδα στη δεκαετία του 1990.

spacer spacer spacer Kαλό θα ήταν να βλέπαμε τη δημιουργία ενός ινστιτούτου ή μιας βιβλιοθήκης, που το έργο τους θα ήταν να συγκεντρώνουν υλικό για τη διασπορά σε παγκόσμιο επίπεδο.
spacer

Αποτέλεσμα της οικονομικής κρίσης στο βασίλειο της Ελλάδας στη δεκαετία του 1890 ήταν το μαζικό κύμα μετανάστευσης προς τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, που διήρκεσε ως τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Με την εφαρμογή της ποσόστωσης το '20 και το '30 η ροή Ελλήνων μεταναστών προς τις Η.Π.Α σταμάτησε, αλλά συνεχίστηκε σε μικρότερο βαθμό προς τη νότια Αμερική, την Αφρική και την Αυστραλία.

Το τρίτο μαζικό μεταναστευτικό ρεύμα ήταν στις δεκαετίες του '50 και του '60, κυρίως προς την Αυστραλία και τον Καναδά και, στα μέσα της δεκαετίας του '60, πάλι προς τις Η.Π.Α. Στις δεκαετίες αυτές, περίπου το 12% του πληθυσμού της Ελλάδας ακολούθησε το δρόμο της μετανάστευσης και πολλές χιλιάδες μεταναστών δούλεψαν ως γκαστάρμπάιτερ στη Δυτική Γερμανία.

Oποιοσδήποτε υπολογισμός του σημερινού μεγέθους της ελληνικής διασποράς είναι δύσκολος και παρακινδυνευμένος. Oρισμένες φορές δίνονται στη δημοσιότητα υπερβολικά στατιστικά στοιχεία. Χωρίς αμφιβολία, η μεγαλύτερη από τις κοινότητες της διασποράς είναι εκείνη των Η.Π.Α. και ακολουθούν η Αυστραλία, οι δημοκρατίες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, ο Καναδάς, η Νότια Αφρική (170.000 μεταξύ 1965 και 1975, αλλά πολύ λιγότεροι σήμερα) η Γερμανία, η Αργεντινή και η Βραζιλία. Oρισμένες κοινότητες έχουν πλέον περιοριστεί σημαντικά, όπως στην Αίγυπτο, που από 100.000 απέμειναν, από τη δεκαετία του '70 και μετά, λίγες χιλιάδες Έλληνες.

spacer
spacer
Mέλη της ελληνικής παροικίας της Aλεξάνδρειας φωτογραφίζονται στην αυλή της Tοσιτσαίας Σχολής. Στο κέντρο διακρίνονται ο πατριάρχης Φώτιος, ο Eμμανουήλ Mπενάκης και ο Δημήτριος Bενετοκλής.
Φωτό αρχείο E.Λ.I.A.

O αριθμός που υιοθετεί το Συμβούλιο Απόδημου Ελληνισμού για το σύνολο της διασποράς είναι 7 εκατομμύρια άτομα, όμως ο τρόπος υπολογισμού δεν είναι σαφής και πολλά εξαρτώνται από τον τρόπο καθορισμού ενός μέλους της διασποράς.

Πώς λοιπόν μπορεί κανείς να προσδιορίσει ποιος είναι Έλληνας και μάλιστα ένας τρίτης, τέταρτης ή και πέμπτης γενιάς Έλληνας της διασποράς; Σε ποιο βαθμό μπορεί κάποιος που έχει χάσει τη γλώσσα και τη θρησκεία του να ονομαστεί Έλληνας; Υπάρχουν αντικειμενικά κριτήρια ορισμού της ελληνικότητας;

Χρήσιμος είναι ο ορισμός που χρησιμοποίησε κάποτε ο Ελευθέριος Βενιζέλος, λέγοντας ότι Έλληνας είναι όποιος θέλει να είναι Έλληνας, νιώθει Έλληνας και δηλώνει ότι είναι Έλληνας, δηλαδή ότι βάση της εθνικότητας αποτελεί η εθνική συνείδηση.

Η ιστορία του ελληνικού λαού, ανεξάρτητα από τον καθορισμό των εθνικών συνόρων, θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια αδιάκοπη ενότητα. Η ξενιτιά, η εμπειρία της διασποράς, έχει παίξει τόσο κεντρικό ρόλο στην ιστορία του ελληνικού λαού στη σύγχρονη εποχή, ώστε αξίζει να τύχει μεγαλύτερης προσοχής, απ' όση της έχουμε δώσει εμείς οι ιστορικοί.

spacer
spacer spacer spacer spacer 32-35
spacer
spacer
spacer
| ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΕΥΧΟΥΣ | ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΑ ΤΕΥΧΗ | ΚΟΙΝΩΦΕΛΕΣ ΙΔΡΥΜΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ