ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ
Τεύχος 21 / Ιούνιος 2003
Βιβλιοπαρουσίαση

ΒιβλιοπαρουσίασγGeorgios Lekkas, Liberte et progres chez Origene, Turnhout (Belg.), Brepols 2001, σελ. 277.
Ο Ωριγένης υπήρξε μέγας Έλληνας και Χριστιανός φιλόσοφος της Ύστερης Ελληνικής Αρχαιότητας. Κύριο αντικείμενο της εργασίας του κ. Γεωργίου Λέκκα είναι η θεμελιώδης έννοια του αυτεξουσίου κατά τον Ωριγένη, η οποία αποτελεί ένα από τα πλέον καίρια ζητήματα της φιλοσοφικής ανθρωπολογίας. Η πρωτοτυπία της διδακτορικής διατριβής του κ. Λέκκα, η οποία υποστηρίχθηκε στο Πανεπιστήμιο Παρισίων IV-Σορβόννη κατά το έτος 1996 και έλαβε διάκριση "Άριστα μετ'επαίνων", έγκειται στην ανάδειξη της παραδοσιακής έννοιας του αυτεξουσίου σε κοσμογονική.

Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι σύμφωνα με τον Ωριγένη, η δημιουργία του ανθρώπου δεν ολοκληρώνεται με την πλάση, αλλά με την τελείωσή του, η οποία με την σειρά της προϋποθέτει την συναιτιότητα Θεού και ανθρώπου. Το αυτεξούσιο του ανθρώπου, και η "ζωή ελευθερίας" που απορρέει από αυτό, ανάγονται έτσι στην Πρόνοια του Θεού.
O Ωριγένης εντάσσει "την ελευθερία της βουλήσεως" στο πλαίσιο της οντολογίας και της κοσμολογίας, καθιστώντας τη φιλοσοφική και θεολογική προβληματική πεδίο συνάντησης της πλατωνικής με τη στωική φιλοσοφία. Η ανάλυση του αυτεξουσίου ερείδεται επί του κοσμολογικού σχήματος Δημιουργία - Πτώση - Επιστροφή. Η εργασία, εμπλουτισμένη με όλη τη σύγχρονη βιβλιογραφία, διαιρείται σε τέσσερα κεφάλαια: στο πρώτο κεφάλαιο επιχειρείται η ένταξη του ανθρώπου μέσα στον κόσμο και η ερμηνεία της Δημιουργίας από τον Θεό (οντολογική αναγωγή). Επανερχόμενος στις πλατωνικές αντιλήψεις, ο Ωριγένης θα θεωρήσει ότι η Δημιουργία του κόσμου προϋποθέτει δύο στοιχεία: την Ύλη και τον Λόγο ή Νου ή Πνεύμα. Ο Θεός αντιπροσωπεύει το αμιγώς έλλογο ον ή πνεύμα, το οποίο δημιουργεί τον κόσμο, μέσα στον οποίο εντάσσει δύο κατηγορίες όντων: τα υλικά ή άψυχα και αυτά που, εκτός από το υλικό στοιχείο, είναι φορείς της ψυχής, δηλαδή τα έμψυχα. Το γένος των εμψύχων με τη σειρά του περιέχει δύο είδη: τα έλλογα όντα, δηλαδή αυτά που είναι προικισμένα με το Νου ή Λόγο (Πνεύμα) και αυτά που στερούνται αυτής της θεμελιώδους ιδιότητας.

Στο δεύτερο κεφάλαιο αναδεικνύεται η ψυχολογική έννοια του αυτεξουσίου. Ο άνθρωπος ως έμψυχο ον συγγενεύει με τα υπόλοιπα είδη ζώου και η συμπεριφορά του επηρεάζεται από το υλικό στοιχείο: τις ορέξεις, τις επιθυμίες, τα πάθη, το συμφέρον. Ως έλλογο ον, όμως, είναι φορέας του Νου-Λόγου, δηλαδή του πνευματικού στοιχείου, το οποίο αντιπροσωπεύει το θεϊκό στοιχείο μέσα στην ανθρώπινη ψυχή. Με τη δύναμη του Νου-Λόγου, ο άνθρωπος χαρακτηρίζεται από τη δυνατότητα να ελέγξει τις επιθυμίες και τα πάθη, με άλλους λόγους να ελευθερωθεί από τα δεσμά τους. Έτσι, γίνεται κύριος του εαυτού του και αυτεξούσιος. Η ιδιότητα του αυτεξουσίου οδηγεί στη δυνατότητα της διαμόρφωσης της ελεύθερης βούλησης.

Η βούληση εκφράζει τη δυνατότητα του ανθρώπου να κατευθύνει τη συμπεριφορά του κατά έλλογο τρόπο, χωρίς να επηρεάζεται από τις επιθυμίες και τα πάθη.

Διαμέσου αυτής της ανάλυσης ο συγγραφέας οδηγείται στο τρίτο κεφάλαιο. O φυσικός κόσμος, όπου κυριαρχεί η ύλη, εκφράζει την πτώση του ανθρώπου από τον κόσμο του απόλυτου αυτεξουσίου και της απόλυτης ελευθερίας στον κόσμο της δέσμευσής του από την ύλη, τις επιθυμίες και τα πάθη.
Συνεπώς, ο άνθρωπος θα πρέπει να αγωνισθεί προκειμένου να κατακτήσει εκ νέου το αυτεξούσιο και την ελεύθερη βούλησή του. Έτσι, στο τέταρτο κεφάλαιο, θα περιγραφεί πώς ο άνθρωπος μέσα στον φυσικό κόσμο της πτώσης θα αποδυθεί σ' έναν αγώνα ηθικής τελειοποίησης με σκοπό να επιστρέψει στην αρχική κατάσταση τελειότητας, στην οποία ευρισκόταν πριν από την πτώση του. Η πορεία προς την τελειοποίηση συμπίπτει προς την απόλυτη άσκηση του αυτεξουσίου και της ελεύθερης βούλησης, καθώς και στην πλήρη διαφοροποίηση του ανθρώπου από όλα τα άλλα ζώα. Τούτο οφείλεται στην πρόνοια του Θεού να προικίσει τον άνθρωπο με το Νου-Λόγο, δηλαδή με μια ψυχική δύναμη, η οποία επιτρέπει στον άνθρωπο να πορευθεί προς την αγιότητα και να επιστρέψει στον Δημιουργό του. Κατ'αυτόν τον τρόπο, ο κύκλος, ο οποίος αρχίζει με την Δημιουργία και συνεχίζεται με την Πτώση,
ολοκληρώνεται και κλείνει με την Επιστροφή.

Νίκος Κ. Αγγελής
Δικηγόρος, Docteur d' Etat Φιλοσοφίας του Δικαίου
ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΥΠΟΤΡΟΦΩΝ ΚΟΙΝΩΦΕΛΟΥΣ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ
Προηγούμενη σελίδαΑρχήΠροηγούμενα Τεύχη