ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ
Τεύχος 20 / Δεκέμβριος 2002
Tρεις σπουδαίοι θεωρητικοί του Xορού μιλούν στο AΩ

συνεντεύξεις στη Λήδα Mπουζάλη

Το διήμερο Συνέδριο για τον Χορό που διοργάνωσε ο Σύνδεσμος Υποτρόφων έδωσε στους τρεις ξένους προσκεκλημένους ομιλητές, την ευκαιρία να γνωρίσουν τη δουλειά των Ελλήνων υποτρόφων χορογράφων, να αποκτήσουν προσωπική επαφή με τους ανθρώπους που υπηρετούν την Τέχνη του χορού στον τόπο μας, να ανταλλάξουν απόψεις με θεωρητικούς και καλλιτέχνες.

Σ

τη διάρκεια της παραμονής τους στην Αθήνα o Roger Copeland, καθηγητής Θεάτρου και Χορού στο Κολλέγιο Oberlin του Οχάιο των Η.Π.Α., η Deborah Jowitt, κριτικός χορού και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης και η Δρ Sarah Rubidge, ερευνήτρια στον τομέα των Δημιουργικών και Παραστατικών Τεχνών στο University College του Chichester έδωσαν συνεντεύξεις σε δημοσιογράφους των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας και μίλησαν στο "ΑΩ" για τις προσδοκίες και τις εντυπώσεις τους:

ΑΩ: Η καθιέρωση θεωρητικών σπουδών χορού τις τελευταίες δεκαετίες έχει συμβάλει θετικά στην πορεία της τέχνης του Χορού; Και ποια είναι η θέση του Χορού: στο πανεπιστημιακό αμφιθέατρο ή στην αίθουσα εξάσκησης;

Copeland: Δεν είμαι βέβαιος ότι η ανάπτυξη των θεωρητικών σπουδών αποτελεί κατ' ανάγκη και θετική εξέλιξη. Πρέπει, όμως να αναγνωρίσω ότι η έμφαση που έχουν δώσει οι θεωρητικές σπουδές στα ζητήματα της φυλής, της κοινωνικοοικονομικής τάξης και του φύλου έχουν επηρεάσει τους χορογράφους -ιδιαίτερα όσους παρακολουθούν μεταπτυχιακά προγράμματα αμερικανικών και βρετανικών πανεπιστημίων- ώστε να δημιουργήσουν έργα επικεντρωμένα στα θέματα αυτά. Συχνά, όμως, αυτό που προκύπτει είναι ένα προφορικό κείμενο σχετικό με τη φυλή, την τάξη και το φύλο, ενώ το κινητικό στοιχείο πέφτει σε δεύτερη μοίρα. Λίγοι ενδιαφέρονται πραγματικά σήμερα γι' αυτό που ο Χορός, ως μορφή Τέχνης, μπορεί να πετύχει με μοναδικό τρόπο. Ο "φορμαλιστικός" χορός που συνδέουμε με τον Κάνινγκχαμ και τον Μπαλανσίν αντιμετωπίζεται πλέον με εχθρότητα.
Θα ήθελα να έβλεπα μια αληθινή αλληλεξάρτηση θεωρίας και πρακτικής, θα προτιμούσα, όμως, η σύγχρονη θεωρητική προσέγγιση να μην ήταν τόσο ριζωμένη στη μελέτη της φυλετικής και ταξικής θεωρίας, αλλά να ασχολείται περισσότερο με όσα μόνον ο Χορός ως Τέχνη μπορεί να πετύχει.

Jowitt: Κάθε χορογράφος και κάθε χορευτής δεν έχει, βεβαίως, παρακολουθήσει σπουδές Κριτικής Θεωρίας πανεπιστημιακού επιπέδου και δεν γνωρίζουν όλοι τις τελευταίες ριζοσπαστικές μελέτες. Καθώς, όμως, διαπιστώνω κάποια σχέση μεταξύ των μεταμοντέρνων ιδεών και ορισμένων από τις σύγχρονες χορευτικές παραγωγές, ιδιαίτερα όσον αφορά στοιχεία όπως ο εκλεκτικισμός, το παστίς, οι ιστορικές αναφορές κ.λπ., εκτιμώ ότι πολλοί από τους χορογράφους και χορευτές έχουν ασχοληθεί με τους θεωρητικούς αυτούς τομείς. Τα πανεπιστήμια έχουν αποδείξει ότι μπορούν αφενός να προετοιμάσουν εξαιρετικούς χορευτές και αφετέρου να τους διδάξουν ιστορία, κριτική και θεωρία του χορού, notation, χορογραφία κ.λπ.

Rubidge: Πιστεύω ότι οι ιδέες και οι τρόποι σκέψης που πηγάζουν από τον ακαδημαϊκό χώρο δεν βρίσκονται αναγκαστικά σε αντίθεση με την τέχνη της χορογραφίας. Η άποψή μου αυτή ενισχύεται από πολλά από τα έργα που είδαμε στη διάρκεια του συνεδρίου. Πολλές από τις ιδέες που έχουν αναπτυχθεί στον ακαδημαϊκό χώρο τα τελευταία τριάντα χρόνια ήταν παρούσες -είτε από πρόθεση είτε ακούσια- σε ορισμένες χορογραφίες. Παρόλο που όλοι οι καλλιτέχνες χρησιμοποίησαν ο καθένας με τον τρόπο του τη χορογραφία ως εκφραστικό μέσο, ασχολήθηκαν και με τη διερεύνηση "ιδεών" μέσω της τέχνης τους. Έτσι απέδειξαν ότι συμμετέχουν στην αναζήτηση που συνιστά η σύγχρονη τέχνη σήμερα.

ΑΩ: Έχουν αλλάξει τα κριτήρια στα οποία βασίζεται η κριτική του χορού τα τελευταία χρόνια;

O καθηγητής Θεάτρου και Xορού Roger Copeland.

Copeland: Τα κριτήρια έχουν γίνει λιγότερο περιγραφικά και περισσότερο ερμηνευτικά. Επίσης, καθώς ο/η κριτικός έρχεται όλο και περισσότερο σε επαφή με τις διεθνείς εφαρμογές του χορού, καλείται να γράψει για μορφές χορού που πηγάζουν από τελετουργικές παραδόσεις και όχι αυστηρά από καλλιτεχνικές παραδόσεις. Μπορούμε να πούμε ότι ο/η κριτικός χορού πρέπει σήμερα να προσεγγίσει τον χορό τόσο από την πλευρά της αισθητικής όσο και από την πλευρά της ανθρωπολογίας. Πολλές μη δυτικές χορογραφίες δεν είναι αποτέλεσμα δουλειάς ενός ατόμου που δημιουργεί μέσα σε ένα ξέχωρο καλλιτεχνικό πλαίσιο.
Δίνεται, επίσης, σήμερα μεγαλύτερη έμφαση στον χορό ως μορφή κοινωνικού ακτιβισμού, ως μέσο για την προαγωγή του "καλού" στον κόσμο. Η αποτίμηση τέτοιων χορών με βάση αυστηρά τα μορφολογικά κριτήρια είναι δύσκολη.

Jowitt: Δεν νομίζω ότι τα βασικά κριτήρια έχουν αλλάξει σημαντικά. Στην καλύτερη περίπτωση, οι κριτικοί χορού ενημερώνονται σχετικά με τις εξελίξεις στην τέχνη του χορού, μαθαίνουν να την παρακολουθούν προσεκτικά και καταβάλλουν όλες τους τις προσπάθειες για να γράψουν σωστά. Ορισμένοι θεωρούν υποχρέωσή τους να εκφράζουν με θέρμη τις απόψεις τους, υπέρ ή κατά. Άλλοι γράφουν σαν να ήταν υπεύθυνοι γραφείων Τύπου ή οδηγοί καταναλωτικών προϊόντων. Κάποιοι είναι πιο αναλυτικοί.Ο τρόπος εξαρτάται από το πώς βλέπει ο/η κριτικός τον ρόλο του/της, καθώς και από την πολιτική του εντύπου όπου θα δημοσιευθεί το άρθρο.
Η ίδια η τέχνη επιβάλλει αλλαγές στον τρόπο της θεώρησής μας. Έχουμε μάθει ότι δεν μπορούμε να αποτιμήσουμε τον σύγχρονο χορό βασιζόμενοι στα κριτήρια που προέρχονται από το κλασικό μπαλλέτο.

H ερευνήτρια Δρ Sarah Rubidge.

Rubidge: Τα κριτήρια που αποτελούν τις κατευθυντήριες γραμμές της κριτικής του Χορού φαίνεται να έχουν πράγματι αλλάξει τα τελευταία τριάντα χρόνια περίπου. Κατά τη γνώμη μου, το γεγονός αυτό οφείλεται κατά ένα μέρος στις αλλαγές που έχουν γίνει στην προσέγγιση των σπουδών χορού σε ακαδημαϊκό επίπεδο, αλλαγές οι οποίες απηχούν το γενικότερο επιστημολογικό πλαίσιο που αναπτύχθηκε στον ακαδημαϊκό χώρο μετά τις δεκαετίες του 1960 και '70. Κατά ένα άλλο μέρος βασίζεται στην αλλαγή των σύγχρονων χορογραφικών πρακτικών, οι οποίες απαίτησαν από τους κριτικούς να δουν τις ποικίλες χορογραφικές δουλειές από οπτικές γωνίες κατάλληλες για το συγκεκριμένο καλλιτεχνικό πλαίσιο που χρησιμοποιείται στο εκάστοτε έργο που παρουσιάζεται. Για παράδειγμα, τα κριτήρια που χρησιμοποιούνται στον μοντέρνο χορό δεν είναι κατ' ανάγκην τα κατάλληλα για την κριτική του "μεταμοντέρνου" χορού.

ΑΩ: Πώς θα περιγράφατε το σημείο στο οποίο βρίσκεται σήμερα η Τέχνη του Χορού στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη, ιδιαίτερα όσον αφορά στην ποιότητα και την ποσότητα των παραγωγών;

Copeland: Νομίζω πως η σύγχρονη τάση του χορού είναι να ξεφύγει από τον αυστηρό, αφαιρετικό φορμαλισμό (κίνηση για την κίνηση) και να στραφεί περισσότερο προς μια παραστατική μορφή στην οποία η κίνηση αποτελεί ένα ανάμεσα σε πολλά άλλα εκφραστικά στοιχεία (όπως τα κοστούμια, τα σκηνικά, συχνά ο προφορικός λόγος και άλλα ήδη μικτών μέσων). Αρκετοί νέοι χορογράφοι λένε συχνά ότι η κίνηση από μόνη της δεν μπορεί πλέον να αποδώσει όλα όσα θέλουν να εκφράσουν. Παρόλο που ο Μπαλανσίν και ο Κάνινγκαμ παραμένουν ηρωικές μορφές, ελάχιστοι νέοι χορογράφοι επιλέγουν να δουλέψουν με τέτοιο λιτό, "απογυμνωμένο" τρόπο.
Η δουλειά τους επιδιώκουν να είναι περισσότερο "κοινωνικά τοποθετημένη", στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούν ρεαλιστικά κοστούμια και χειρονομίες, προκειμένου να εισαγάγουν στοιχεία χαρακτήρα και αφήγησης στο έργο τους, ενώ η προηγούμενη γενιά θα ήταν πιο αφαιρετική και λιτή.

H κριτικός Xορού Deborah Jowitt.

Jowitt: Δύσκολο να απαντήσω σε μια τέτοια ερώτηση, αφού δεν γνωρίζω όλες τις παραγωγές στις Η.Π.Α. και την Ευρώπη. Θα έλεγα, όμως, ότι στην ιστορία του Χορού πολλά έργα έχουν δημιουργηθεί και ελάχιστα μόνον από αυτά είναι πραγματικά αριστουργήματα. Το ίδιο ισχύει και σήμερα, αν και διαισθάνομαι ότι υπάρχει πολύ ταλέντο και πως ανεβαίνουν πολλές εξαιρετικές χορευτικές παραγωγές.

ΑΩ: Πόσο σημαντικός πιστεύετε ότι είναι ο ρόλος που παίζουν θεσμοί όπως οι υποτροφίες που χορηγεί το Ίδρυμα Ωνάση για σπουδές Χορού και τα Διεθνή Βραβεία για Χορογραφία και Μουσική για Χορογραφία;

Copeland: Εξυπηρετούν τον πρωταρχικό σκοπό της ενθάρρυνσης νέων έργων σε μια κοινότητα χορευτών και χορογράφων που πιθανώς βλέπει τον εαυτό της ξεκομμένο από τις τελευταίες εξελίξεις στη διεθνή χορογραφική σκηνή. Πριν έρθω στην Αθήνα δεν μπορούσα να κατονομάσω οποιονδήποτε σύγχρονο Έλληνα χορογράφο. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει μια ανθηρή σύγχρονη χορευτική σκηνή στην Ελλάδα, που δεν είναι γνωστή στο εξωτερικό. Μπορώ όμως να πω ότι η ευρεία εντύπωση που επικρατεί για τον ελληνικό χορό είναι ότι εξακολουθεί να κυριαρχείται από φόρμες λαϊκών και παραδοσιακών χορών και πως οι μεμονωμένοι χορογράφοι που επιζητούν να καλλιεργήσουν το προσωπικό, ιδιαίτερο ύφος τους δεν έχουν κατορθώσει ακόμα να καθιερώσουν τη φήμη τους εκτός Ελλάδος. Ίσως τα διεθνή βραβεία να συμβάλουν σε μια αλλαγή προς την κατεύθυνση αυτή.

Jowitt: Με έχει εντυπωσιάσει η εκτίμηση που τρέφει το Ίδρυμα Ωνάση για την Τέχνη του χορού: 53 υποτροφίες για σπουδές χορού μόνο το 2001 είναι πράγματι εντυπωσιακός αριθμός. Αλλά και το γενναιόδωρο ύψος των βραβείων που χορηγεί σε χορογράφους και συνθέτες που γράφουν μουσική για χορό με χαροποιεί ιδιαίτερα.

Rubidge: Από την εμπειρία μου από δουλειές υποτρόφων-χορογράφων και χορευτών εκτιμώ ότι οι υποτροφίες έχουν βοηθήσει τους ίδιους σημαντικά, ενώ έχουν συμβάλει και στην ανάπτυξη της Τέχνης του Χορού στην Ελλάδα.

H πρόεδρος του Συνδέσμου Iωάννα Kονδύλη και η αντιπρόεδρος Kέλλυ Xριστοφή ανταλλάσσουν εντυπώσεις με την επίτημη προσκεκλημένη χορογράφο Zουζού Nικολούδη σε ένα από τα διαλείμματα του συνεδρίου, ενώ διακρίνεται και ο χορογράφος Xάρης Mανταφούνης.

ΑΩ: Τι αποκομίσατε από το Συνέδριο που διοργάνωσε ο Σύνδεσμος Υποτρόφων του Ιδρύματος Ωνάση για πρώτη φορά στην Ελλάδα; Και κατά πόσον θα επηρεάσει τα πράγματα, δηλαδή την κατάσταση του σύγχρονου χορού στην Ελλάδα;

Jowitt: Το Συνέδριο αυτό χωρίς αμφιβολία θα ασκήσει επιρροή από πολλές απόψεις σε κείνους που χορεύουν, διδάσκουν ή γράφουν για τον χορό. Εφόσον, βεβαίως, το παρακολούθησαν. Τέτοια συνέδρια τείνουν να εγείρουν πολλές συζητήσεις, να προκαλούν ανταλλαγή απόψεων και να δημιουργούν νέες απόψεις οι οποίες πιθανώς να φιλτραριστούν προς όσους δεν έχουν μπορέσει να τα παρακολουθήσουν. Όσον αφορά την Ελλάδα, γιατί να μην ευδοκιμήσουν νέες παραδόσεις και καινοτομίες εφόσον το έδαφος θα προετοιμαστεί κατάλληλα;

Copeland: Με τη συμμετοχή μου στο Συνέδριο μπόρεσα να δημιουργήσω μια βασική εικόνα για τη σύγχρονη χορογραφία, καθώς και για την κατάσταση
των σπουδών χορού στην Ελλάδα. Ελπίζω ότι
θα αποτελέσει το έναυσμα για την ανάπτυξη ενός διαλόγου ανάμεσα στις ελληνικές και τις ευρωπαϊκές και αμερικανικές χορευτικές ομάδες. Μου έκανε εντύπωση το τεράστιο ενδιαφέρον και το πλήθος των νέων ανθρώπων που ενδιαφέρονται για τον χορό στην Ελλάδα.

Rubidge: Το γεγονός ότι οι παραστάσεις στο πλαίσιο του Συνεδρίου έθεσαν τόσα ποικίλα ερωτήματα για τους χορογράφους, για το κοινό καθώς και για τους σχολιαστές του χορού αποτελεί επιτυχία των διοργανωτών του, καθώς και των χορογράφων που παρουσίασαν τη δουλειά τους. Κανένα από τα ερωτήματα που τέθηκαν δεν μπορεί να έχει μια κατηγορηματική απάντηση, ας ελπίσουμε, όμως, ότι καλλιτέχνες και θεατές θα εξακολουθήσουν να τα διερευνούν καθώς προχωρούμε στον 21ο αιώνα.

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΥΠΟΤΡΟΦΩΝ ΚΟΙΝΩΦΕΛΟΥΣ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ