ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ
Τεύχος 19 / Ιούλιος 2002

Eπιπολιτισμός και ψυχολογική προσαρμογή μεταναστών
Mαθαίνοντας να ζεις σε ένα νέο πολιτισμικό περιβάλλον

του Dr. John W. Berry*

Η μετανάστευση από και προς έναν τόπο αποτελεί μια φυσιολογική, αναπόφευκτη και διαρκή διαδικασία που συμβαίνει είτε μας αρέσει είτε όχι. Κατανοώντας τη διαδικασία αυτή και χρησιμοποιώντας την προς το κοινό συμφέρον θα μπορέσουμε να την εκμεταλλευτούμε προς όφελος τόσο εκείνων που μεταναστεύουν όσο και εκείνων που υποδεχόμαστε.

Έρευνα για τους Έλληνες μετανάστες στον Καναδά.

Σ

 το πλαίσιο της μαζικής εισόδου μεταναστών στο έδαφος του Καναδά, οι Έλληνες μετανάστες έχουν αποτελέσει το αντικείμενο μελέτης πολλών ερευνητών. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται και οι μελέτες που πραγματοποιήθηκαν από το δικό μου ερευνητικό πρόγραμμα.

Καταρχήν διερευνήθηκαν (Γεωργάς, Berry, Shaw, Χριστακοπούλου & Μυλωνάς, 1996) οι αλλαγές στη συμπεριφορά των μεταναστών, εξετάζοντας τις αλλαγές στο σύστημα των οικογενειακών αξιών μεταξύ των γενεών μετά τη μετανάστευση.

Πέρα από τη μελέτη των γονέων και των απογόνων τους στην Ελλάδα και τον Καναδά, πραγματοποιήσαμε ανάλογη έρευνα και σε δύο άλλες χώρες οι οποίες διαφέρουν ως προς τον βαθμό αποδοχής της πολυπολιτισμικότητας. Το δείγμα περιλάμβανε άνδρες και γυναίκες, Έλληνες από αστικές και αγροτικές περιοχές, πρώτης και δεύτερης γενιάς Έλληνες μετανάστες στον Καναδά, την Ολλανδία και τη Γερμανία, καθώς και μη-Έλληνες στον Καναδά.

Οι αξίες που μελετήθηκαν περιλάμβαναν 65 αξιώματα σχετικά με τις σχέσεις που πρέπει να διέπουν στο πλαίσιο της οικογένειας αφενός τους γονείς και τα παιδιά και αφετέρου τους άνδρες και τις γυναίκες. Για παράδειγμα, "ο πατέρας πρέπει να είναι ο αρχηγός της οικογένειας", "η μητέρα πρέπει να ζει για τα παιδιά της". Κάθε αξίωμα βαθμολογήθηκε βάσει μιας κλίμακας πέντε σημείων, που κυμαινόταν από το "συμφωνώ απολύτως" έως το "διαφωνώ απολύτως". Από τα 65 αξιώματα προέκυψε η συνολική βαθμολογία.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα δείγματα διέφεραν μεταξύ τους με τρόπο αναμενόμενο: γενικώς, οι γονείς έτειναν να συμφωνούν με τα αξιώματα αυτά περισσότερο απ' ό,τι τα παιδιά τους. Οι άνδρες έτειναν να συμφωνούν περισσότερο από τις γυναίκες. Οι Έλληνες (στην Ελλάδα) συμφωνούσαν περισσότερο απ' ό,τι οι πρώτης γενιάς Έλληνες μετανάστες και τα δεύτερης γενιάς τέκνα τους. Οι πρώτης γενιάς Έλληνες μετανάστες συμφωνύσαν περισσότερο απ' ό,τι οι δεύτερης γενιάς. Και οι Έλληνες του Καναδά (τόσο οι γονείς όσο και τα τέκνα) συμφωνούσαν περισσότερο απ' ό,τι οι Έλληνες μετανάστες στη Γερμανία και την Ολλανδία.

Συνολικά, παρατηρούμε ότι οι παραδοσιακές ελληνικές οικογενειακές αξίες διαφέρουν από γενιά σε γενιά και αναλόγως του τόπου κατοικίας (αστική/αγροτική, εντός Ελλάδος/εκτός Ελλάδος). Διαφέρουν επίσης μεταξύ των Ελλήνων που έχουν μεταναστεύσει: όσοι ζουν στον Καναδά, όπου υποστηρίζεται η πολιτιστική ποικιλότητα, έφεραν αποτελέσματα πλησιέστερα προς εκείνα των κατοίκων στην Ελλάδα και δεν παρουσίαζαν απόκλιση από τις παραδοσιακές αξίες από την πρώτη στη δεύτερη γενιά μεταναστών. Συνεπώς, αλλαγές στη συμπεριφορά πράγματι συμβαίνουν, αλλά με τρόπους οι οποίοι σχετίζονται με το πολιτιστικό πλαίσιο στο οποίο ζουν οι άνθρωποι αυτοί.

Μια δεύτερη μελέτη (Sands & Berry, 1993) ερεύνησε την ψυχική υγεία των Ελλήνων πρώτης και δεύτερης γενιάς που ζουν στον Καναδά (Τορόντο), χρησιμοποιώντας διάφορες μετρήσεις επιπολιτισμικών εμπειριών, επιπολιτισμικού στρες (κατάθλιψη, άγχος) και επιπολιτισμικών στρατηγικών. Δεν διαπιστώθηκαν διαφορές στην κατάσταση της ψυχικής υγείας μεταξύ των μεταναστών πρώτης και δεύτερης γενιάς. Ωστόσο και στις δύο γενιές διαπιστώθηκε θετική αναλογία ανάμεσα στο στρες και στη στρατηγική περιθωριοποίησης, όπως άλλωστε είχε προβλεφθεί. Από τη σύγκριση των δύο γενεών προέκυψε ότι η δεύτερη γενιά είχε δυσκολότερες επιπολιτισμικές εμπειρίες, όμως δεν παρουσίαζαν διαφορές ως προς το επίπεδο του επιπολιτισμικού στρες. Και στις δύο γενιές οι γυναίκες παρουσίαζαν υψηλότερα επίπεδα στρες και τα άτομα με καλύτερη κατανόηση της Αγγλικής γλώσσας εμφάνιζαν λιγότερο στρες. Επίσης, μεταξύ της πρώτης γενιάς οι έγγαμοι εμφάνιζαν χαμηλότερα επίπεδα στρες, ενώ στη δεύτερη γενιά η έγγαμη κατάσταση συνεπάγετο μεγαλύτερο στρες. Η κοινωνική υποστήριξη (εκτός γάμου) ήταν σαφώς συνδεδεμένη με χαμηλότερα επίπεδα επιπολιτισμικού στρες, ιδιαίτερα μεταξύ των μεταναστών δεύτερης γενιάς.

Συνολικά, μπορούμε να πούμε ότι το επιπολιτισμικό στρες είναι υπαρκτό στους Έλληνες μετανάστες και τους απογόνους τους στο Τορόντο, όμως ποικίλλει αναλόγως της επιπολιτισμικής στρατηγικής, της γλωσσικής κατανόησης και της κοινωνικής υποστήριξης: η μη ένταξη τόσο στην ελληνική όσο και στην καναδική κοινότητα συνδέεται με τον κίνδυνο επιπολιτισμικού στρες. Αντίστροφα, η ανάπτυξη δεσμών και με τα δύο πολιτισμικά περιβάλλοντα μέσω της συμπεριφοράς, της γλώσσας και των φιλικών σχέσεων φαίνεται να αποτρέπει την εκδήλωση του στρες αυτού.

Η τρίτη μελέτη (Berry & Sabatier, 1996) εξέτασε τέσσερις ομάδες νέων μεταναστών στον Καναδά (Μόντρεαλ): από την Ελλάδα, την Αϊτή, την Ιταλία και το Βιετνάμ. Η μελέτη επικεντρώθηκε σε έναν αριθμό θεμάτων, μεταξύ των οποίων ήταν οι στρατηγικές επιπολιτισμού, η πολιτιστική ταυτότητα, οι φιλικές σχέσεις, η αντίληψη των διακρίσεων, η αυτοεκτίμηση και οι ακαδημαϊκές επιδόσεις. Οι νέοι Έλληνες είχαν την εντονότερη ταύτιση με την πολιτιστική τους κληρονομιά, είχαν τη μεγαλύτερη αναλογία φίλων της ίδιας εθνικότητας και τον μεγαλύτερο βαθμό αυτοεκτίμησης. Όλα αυτά φανερώνουν ότι οι νέοι Έλληνες στο Μόντρεαλ είναι πολύ Έλληνες και νιώθουν καλά γι' αυτό!

Ταυτόχρονα, παρουσίαζαν υψηλό βαθμό ταύτισης με τον Καναδά και σχετικά μικρή αντίληψη των διακρίσεων, πράγμα που υποδηλώνει κοινωνική ενσωμάτωση.

Οι σχέσεις ανάμεσα σε αυτές τις συνιστώσες φανερώνουν ότι η ελληνική ταυτότητα σχετίζεται σαφώς με τον υψηλότερο βαθμό αυτοεκτίμησης και τη θετική εικόνα του εαυτού. Σε μικρότερο βαθμό δε σχετίζεται με τις ακαδημαϊκές επιδόσεις.

Συνεπώς δεν είναι απλώς καλό το να αισθάνεται κανείς Έλληνας, αφού το συναίσθημα αυτό έχει θετικές επιπτώσεις.

Διαπιστώνουμε και πάλι ότι το να έχει κανείς μια θετική εικόνα του εαυτού του, τόσο όσον αφορά την πολιτιστική του κληρονομιά όσο και τη νέα του κοινωνία, καλλιεργεί το συναίσθημα της ευημερίας αλλά και την επίτευξη των στόχων.

Συμπέρασμα: Εάν ήθελα να χαρακτηρίσω τα αποτελέσματα των διαφόρων ερευνών για τον επιπολιτισμό και την προσαρμογή των μεταναστών, καθώς και τα πορίσματα των ερευνών μεταξύ των Ελλήνων του Καναδά, το καλύτερο θα ήταν να επαναλάβω τα σοφά παμπάλαια ελληνικά αποφθέγματα: "Γνώθι σαυτόν" και "μηδέν άγαν".
Η θετική εικόνα του εαυτού, η δημιουργία δεσμών και με τους δύο πολιτισμούς όπου κινείται το άτομο, και η διατήρηση μιας ισορροπίας μεταξύ τους, αποτελούν τον πλέον ενδεδειγμένο τρόπο προσαρμογής προκειμένου να περάσει κανείς από τη διαδικασία του επιπολιτισμού.
Mετάφραση: Λήδα Mπουζάλη

" Επίτιμου Καθηγητή Τμήματος Ψυχολογίας Πανεπ. Queen's Καναδά

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΥΠΟΤΡΟΦΩΝ ΚΟΙΝΩΦΕΛΟΥΣ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ