ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ
Τεύχος 19 / Ιούλιος 2002

Έκθεση Aριστουργημάτων της Kυκλαδικής Tέχνης

της Καλλιόπης Χρηστοφή

΄Εργα της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού, από τις Κυκλάδες, παρουσιάστηκαν υπό τον τίτλο "Σιωπηλοί Μάρτυρες" στο Πολιτισμικό Κέντρο του Κοινωφελούς Ιδρύματος Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης στο Μανχάτταν. Πρόκειται για περίπου 50 αντικείμενα Πρωτοκυκλαδικής τέχνης, ανάμεσά τους και δεκαεννέα που δεν είχαν εκτεθεί ποτέ εκτός Ελλάδος, ειδώλια, αγγεία και έργα μικροτεχνίας, αντιπροσωπευτικά δείγματα των Κυκλαδικών συλλογών του Μουσείου Getty, των Αρχαιολογικών Μουσείων Πάρου και Νάξου, του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης στην Αθήνα, και του Μουσείου Καλών Τεχνών της Πολιτείας Virginia.

H

  έκθεση αυτή πραγματοποιήθηκε με αποκλειστική χορηγία του Κοινωφελούς Ιδρύματος Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης και λειτούργησε από τις 9 Απριλίου έως τις 30 Ιουνίου 2002. Ο αρχαιολόγος κ. Χρήστος Ντούμας είχε την επιστημονική επιμέλεια της έκθεσης, η οποία συνοδεύτηκε από κατάλογο 120 σελίδων, έκδοση του θυγατρικού Ιδρύματος Ωνάση στην Αμερική.
Στόχος του Ιδρύματος ηταν να καταστήσει προσιτό στο ευρύ κοινό έναν υψηλού επιπέδου πολιτισμό, υπέροχη κληρονομιά της Ελληνικής Τέχνης, και να συμβάλει στην προαγωγή του επιστημονικού διαλόγου. Η έκθεση περιελάμβανε τρεις θεματικές ενότητες: Μετ' Ευτελείας, Κατ' Εικόνα και καθ' Ομοίωσιν και Σιωπηλοί Μάρτυρες.

Στην ενότητα Μετ' Ευτελείας, εκτέθηκαν αντικείμενα καθημερινής χρήσης φτιαγμένα από πηλό, μάρμαρο και πέτρα. Τα πήλινα αγγεία ξεχωρίζουν για τη συμμετρία των αναλογιών, τη λεία επιφάνεια και κυρίως την πλαστικότητα των σχημάτων. Συχνά διακοσμούνται με εγχάρακτα γραμμικά σχέδια, στα οποία με τον καιρό προστίθενται και τα καμπυλόγραμμα.

Η κατασκευή λίθινων σκευών αποτελεί μία από τις πλέον χαρακτηριστικές δραστηριότητες των Κυκλαδιτών κατά την τρίτη χιλιετία π. Χ. Η κατ' εξοχήν πρώτη ύλη είναι το λευκό νησιώτικο μάρμαρο. Τα έργα διακρίνονται για την απλότητα, τις καμπύλες γραμμές, τα διάφανα τοιχώματα, και τη συμμετρία. Η ανάπτυξη της μεταλλοτεχνίας και η χρήση ανθεκτικών εργαλείων οδήγησε στην ακμή της λιθοτεχνίας. Νέοι τύποι αγγείων κατασκευάζονται, όπως η κυλινδρική και η σφαιρική πυξίδα, η κύλικα, τα ανθρωπόμορφα ποτήρια ή ζωόμορφα αγγεία.

Η ενότητα Κατ' Εικόνα και καθ' Ομοίωσιν περιελάμβανε έργα ειδωλοπλαστικής, εκφραστές ενός ανθρωποκεντρικού πολιτισμού. Δύο τάσεις χαρακτηρίζουν την Πρωτοκυκλαδική γλυπτική: η φυσιοκρατική απόδοση και η σχηματοποίηση.

Στην παλαιότερη περίοδο του Κυκλαδικού Πολιτισμού, γνωστή ως Πρωτοκυκλαδική Ι (περίπου 3200-2800 π. Χ.), ανήκουν τα "σχηματικά" ειδώλια διαφόρων τύπων. Το σχήμα της ανθρώπινης μορφής δηλώνεται χωρίς τρίτη διάσταση, με τον κορμό επίπεδο και εγκοπές στις μακρές πλευρές για τον διαφορισμό του σώματος. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν τα "βιολόσχημα" που αποδίδουν την ανθρώπινη μορφή σαν βιολί. Στην ίδια περίοδο ανήκουν τα "φυσιοκρατικά" ειδώλια τύπου "Πλαστηρά" από την ομώνυμη θέση της Πάρου. Τα ειδώλια αυτά είναι ακόμη μικρού μεγέθους, με ωοειδές κεφάλι και ανάγλυφη απόδοση των αυτιών και της μύτης. ΄Ιχνη χρώματος δηλώνουν ότι τα μάτια ήταν ζωγραφισμένα και μερικές φορές ένθετα από μελανή πέτρα. Οι βραχίονες είναι λυγισμένοι στους αγκώνες με τις παλάμες τοποθετημένες αντικριστά κάτω από το στήθος. Τα σκέλη διαχωρισμένα αποδίδονται με πλαστικότητα και τα πέλματα επίπεδα. Στο τέλος της ίδιας περιόδου ανήκουν τα ειδώλια τύπου "Λούρου" από το τοπωνύμιο στη Νάξο. Γνώρισμά τους η έλλειψη χαρακτηριστικών του προσώπου και οι ατροφικοί βραχίονες.

Mαρμάρινο ειδώλιο αρπιστού, Πρωτοκυκλαδική II περίοδος, μουσείο J. Paul Getty.

Η μαρμαρογλυπτική γνωρίζει ιδιαίτερη ανάπτυξη στην Πρωτοκυκλαδική ΙΙ περίοδο (περίπου 2700-2300 π.Χ.). Νέος τύπος ειδωλίου, γνωστού στην αρχαιολογική ορολογία ως "κανονικού", διαμορφώνεται με χαρακτηριστικά που διατηρήθηκαν σταθερά σε όλη τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Το λυρόσχημο κεφάλι με έντονη κλίση προς τα πίσω, τα λυγισμένα χέρια στους αγκώνες με τους πήχεις διπλωμένους κάτω από το στήθος, τα λυγισμένα στα γόνατα σκέλη που ξεχωρίζουν με βαθιά αυλάκωση εμπρός και πίσω και τα λοξά πέλματα αποτελούν τα κυριότερα γνωρίματα των "κανονικών" ειδωλίων. Τα χαρακτηριστικά του προσώπου, με εξαίρεση τη μύτη, αποδίδονται σπάνια.

Η αυστηρή εφαρμογή των κανόνων κατασκευής των "κανονικών" ειδωλίων δεν εμπόδισε τη δημιουργία παραλλαγών. Η αρχαιότερη είναι γνωστή ως παραλλαγή "Καψάλων" από το τοπωνύμιο στην Αμοργό. Σημαντική δημιουργία αυτής της παραλλαγής αποτελούν και οι ανδρικές μορφές των μουσικών, όρθιες ή καθιστές, όπως ο αυλητής, ο αρπιστής ή καλύτερα "τριγωνιστής".

Ακολουθεί η παραλλαγή "Σπεδού" από το τοπωνύμιο στη Νάξο. Περιλαμβάνει τα περισσότερα από τα γνωστά ειδώλια. Το ύψος τους κυμαίνεται από λίγα εκατοστά έως το φυσικό μέγεθος. Τα τελευταία αποτελούν τα πρώτα δείγματα μνημειακής γλυπτικής στο Αιγαίο. Μεταγενέστερες θεωρούνται οι παραλλαγές των "Δωκαθισμάτων" Αμοργού και της "Χαλανδριανής" Σύρου. Τέλος, η παραλλαγή "Κουμάσας" Κρήτης αντιπροσωπεύει μία τοπική παραγωγή για να καλύψει τις ανάγκες της Πρωτομινωικής κοινωνίας σε κυκλαδικά ειδώλια.
Πολλές θέσεις διατυπώθηκαν για τη χρήση και τη σημασία των Πρωτοκυκλαδικών ειδωλίων. Λίγα ειδώλια βρέθηκαν σε οικισμούς και κανένα σε περιβάλλον που να μπορεί να χαρακτηριστεί ως Ιερό. Παράλληλα, είναι γνωστό ότι η πλειονότης των κυκλαδικών ειδωλίων προέρχεται από τάφους. Ερμηνεύτηκαν ως θεότητες, ως σύντροφοι των νεκρών στην επέκεινα ζωή, ως ψυχοπομποί, παιδικές κούκλες κ.λπ. Η έλλειψη γραπτών πηγών εμποδίζει την επιβεβαίωση κάποιας από αυτές τις θεωρίες, που παραμένουν ατεκμηρίωτες υποθέσεις.

Το τελευταίο μέρος, Σιωπηλοί Μάρτυρες, παρουσίασε το περιεχόμενο τάφων που έχουν ανασκαφεί συστηματικά από αρχαιολόγους. Τα συγκεκριμένα εκθέματα παρουσιάζονται σαν αρχαιολογικά ευρήματα, τα οποία αποτελούν πολύτιμες πηγές για ιστορική και επιστημονική μελέτη. Σκοπός του τρίτου μέρους ήταν να ευαισθητοποιήσει το ευρύ κοινό σε θέματα αρχαιοκαπηλείας, παρουσιάζοντας το αρχαιολογικό περιβάλλον απ' όπου προέρχονται τα περισσότερα ειδώλια, προτού χάσουν κάθε επιστημονική/ιστορική αξία και μετατραπούν σε συλλεκτικά αντικείμενα.

Σειρά διαλέξεων από διαπρεπείς αρχαιολόγους από την Ελλάδα και τις Η.Π.Α. συνόδευσε την έκθεση.

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΥΠΟΤΡΟΦΩΝ ΚΟΙΝΩΦΕΛΟΥΣ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ