ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ
Τεύχος 15/Μάρτιος 2001
"Παγκοσμιοποίηση" και ελληνικός πολιτισμός:
Η πολιτική σκέψη και πράξη σε μια "ανοικτή" κοινωνία

της Μαρίας Μαγγιώρου*

Η έννοια της "παγκοσμιοποίησης" δεν είναι μόνο ακατάλληλη για την αποτύπωση του Νέου Περιβάλλοντος, αλλά εμποδίζει τον εκσυγχρονισμό μας με τις απαιτήσεις του. Με την ουδέτερη, εκ πρώτης όψεως, αυτή έννοια, οι ερμηνείες που επικρατούν για τον "Εκσυγχρονισμό" παραγνωρίζουν τόσο τα αίτια που οδήγησαν στη μετάβαση από το παλαιό περιβάλλον στο νέο, όσο και τα πραγματικά χαρακτηριστικά των νέων συνθηκών.

T

αυτίζουν λοιπόν την οικονομική διάσταση με το συνολικό κοινωνικό περιβάλλον, τη διεθνοποίηση της οικονομίας με την κοινωνική πολυπλοκότητα που επέφεραν οι τεχνολογικές εξελίξεις, την ελευθερία των αγορών που επιτάσσει η "δυναμική" της πολυπλοκότητας με την ανεξαρτησία των οικονομικών παραγόντων που απαιτεί η "υπερ-φιλελεύθερη" ιδεολογία. Κατά συνέπεια, προσλαμβάνουν το Περιβάλλον ως μια ανεξέλεγκτη, εξω-κοινωνική, οικονομική δύναμη, παρουσιάζοντας αναπότρεπτη την κατάργηση κάθε αξιακού κοινωνικού και πολιτικού ελέγχου. Με τη δήθεν ουδέτερη "εργαλειακή" λογική, οι κρατούσες απόψεις θεωρούν ότι, εφόσον η "παγκοσμιοποίηση" στην επικοινωνία και την πληροφορική σημαίνει άρση των τεχνικών εμποδίων, η "παγκοσμιοποίηση" της οικονομίας (άρα της ίδιας της κοινωνίας) συνεπάγεται την άρση των κοινωνικο-πολιτικών εμποδίων.
Αν λάβει όμως κανείς υπόψη ότι οι ερμηνείες αυτές κυριαρχούν επειδή εκφράζουν τον "κυρίαρχο λόγο" του παλαιού κοινωνικού περιβάλλοντος, όχι την πραγματικότητα του νέου, ότι δηλαδή πρόκειται για ερμηνείες που στοχεύουν στην εκλογίκευση του αυθαίρετου της εξουσίας, θα διαπιστώσει ότι "κρύβουν" το κατεξοχήν αίτημα των νέων συνθηκών, τον αξιακό έλεγχο. Χωρίς τις κοινωνικές προκαταλήψεις που θεσμοθέτησαν οι "κλειστές" κοινωνίες, παρατηρεί κανείς ότι στο νέο "ανοικτό" περιβάλλον επικρατούν οι αρχές της Πολυπλοκότητας, της Μονιμότητας της Μεταβολής, της Συνολικής Κοινωνικής Δυναμικής, που απαιτούν την αυστηρή εφαρμογή των αξιών της πραγματικής Δημοκρατίας σε ατομικό και πλανητικό επίπεδο. Επιτάσσουν με άλλα λόγια την "επιστροφή του Πολιτικού".

Γιάννη Τσαρούχη, Καφενείον "ΝΕΟΝ" (1956-1966), Εθνική Πινακοθήκη και μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου.

Οι απόψεις περί "απόσυρσης του Πολιτικού", αγνοώντας την ποιοτική μεταβολή στο περιβάλλον, παραγνωρίζουν τη μεταβολή που αυτή έχει προκαλέσει στις πολιτικές αντιλήψεις. Οι κυρίαρχες πεποιθήσεις περί της "εκ φύσεως" δεδομένης ελευθερίας του ανθρώπου και περί της "παντοδυναμίας" της σκέψης του, εμποδίζουν να αποκαλυφθεί ότι η σημερινή κοινωνική ρευστότητα απελευθερώνει τα άτομα από τους κοινωνικούς καθορισμούς της αντίληψης. Σε αντίθεση με το "κλείσιμο" του νοήματος, μέσα από το οποίο όλες οι κοινωνίες (πλην μιας ιστορικής εξαίρεσης) όριζαν τι είναι πραγματικό, τι δεν μπορεί να βλέπει κανείς, τι αξίζει και τι δεν είναι σημαντικό, οι σημερινές συνθήκες επιτρέπουν την αμφισβήτηση κάθε νοήματος και θεσμού. Προσφέρουν επομένως τη δυνατότητα μεταμόρφωσης του ανθρώπου από κοινωνικό προϊόν σε δημιουργό της κοινωνίας του, τη δυνατότητα της μετατροπής του από κοινωνικά υποταγμένο ον σε πολιτικό. Προσφέρεται με άλλα λόγια η δυνατότητα αυτοκαθορισμού των νοημάτων και των θεσμών, η αυτονομία, η οποία μόνο στον ελληνικό πολιτισμό έχει προβλεφθεί με ρητή κοινωνική αναγνώριση της αμφισβήτησης, ως προϋπόθεσης του "ανοικτού" πολιτικού συστήματος της Δημοκρατίας.

Η σημερινή δυνατότητα αμφισβήτησης εμφανίζει τη διεκδίκηση της αυτονομίας στη νέα πολιτική σκέψη και πράξη. Εμφανίζεται, κατά συνέπεια η ελληνική ελευθερία ως ζητούμενο, ως συλλογικό αγαθό, ως ελευθερία από την κυριαρχία, ως ελευθερία της ύπαρξης. Δεν είναι τυχαίο ότι στον πολιτικό λόγο των κοινωνικών κινημάτων υιοθετούνται ρητά ελληνικές έννοιες που ουδέποτε "εκδυτικοποιήθηκαν". Όπως η θεμελιώδης για την ελευθερία του Είναι, ανιδιοτέλεια που δεν μπόρεσε να "εκρωμαϊστεί" εξαιτίας του ρωμαϊκού ωφελιμισμού, στον οποίο θεμελιώνονται ακόμα η ελευθερία του Έχειν, η σημασία των ατομικών δικαιωμάτων, η "διαδικαστική" Δημο-κρατία, ο νομικισμός της πολιτικής, η κυριαρχική εξουσία, η κοινωνική συμμόρφωση. Τα ρωμαϊκά αυτά κατάλοιπα θεωρούνται από το νέο πολιτικό λόγο έννοιες προ-πολιτικές, ακριβώς όπως στον ελληνικό πολιτισμό.
Η νέα σχέση Πολιτικού και Οικονομικού, μολονότι παραμένει στο περιθώριο των παραδοσιακών πολιτικών φορέων, δεν παύει να αναπτύσσεται και να διαμορφώνει ένα νέο πεδίο πολιτικών συγκρούσεων όπου το διακύβευμα είναι να γίνει ο άνθρωπος σκοπός-τέλος, αντί για μέσο της οικονομικής αποτελεσματικότητας. Αντίθετα, ο πολιτικός λόγος όλων των παραδοσιακών κομμάτων ολοένα και αποδυναμώνεται και συγκλίνει ακολουθώντας τον "εργαλειακό" (ωφελιμιστικό) λόγο, όχι τον κριτικό (την ορθολογικότητα) που μοιάζει να ανήκει στις ελληνικές έννοιες που ουδέποτε διαπέρασαν την "περίφραξη" του νοήματος των δυτικών κοινωνιών.
Το αίτημα του νέου περιβάλλοντος για ενίσχυση του Πολιτικού με αξίες, αυτοέλεγχο, αυτονομία δεν μπορεί να γίνει νοητό όσο μένει αδιανόητη η ένταξη της οικονομικής διάστασης στη συνολική κοινωνική ανάπτυξη, όσο δηλαδή επιτρέπουμε να καθορίζεται η αντίληψή μας από την "κλειστή" ερμηνεία της οικονομικής σφαίρας ως της κατεξοχήν σφαίρας του πραγματικού. Το νόημα των απελευθερώσεων στον οικονομικό τομέα θα γίνει κατανοητό μόνον όταν αντιληφθούμε ότι η χρονική τους αφετηρία δεν συνέπεσε συμπτωματικά με τις κοινωνικές απελευθερώσεις της δεκαετίας του '70. Είναι απαραίτητο να συνδεθεί η "πολιτισμική έκρηξη" της εποχής εκείνης, που γέννησε τα κοινωνικά κινήματα, με την απαρχή της διεθνοποίησης της οικονομίας εφόσον εκδηλώθηκαν ταυτοχρόνως με την πολυπλοκότητα που προκάλεσε η πρώτη φάση τεχνολογικών επαναστάσεων. Το γεγονός ότι παράλληλα με τις εκδηλώσεις αυτές άρχισε και η άνοδος του καπιταλισμού δεν αποτελεί απόδειξη ότι οι νέες συνθήκες απαιτούσαν την ελευθερία από αξιακούς ελέγχους. Ο "θρίαμβος" της ιδεολογίας αυτής συνίσταται μόνο στο ότι το "κλειστό" σύστημα σημασιών ήταν απαγορευτικό για οποιαδήποτε άλλη ερμηνεία της ελευθερίας. Με προϊούσα όμως την απελευθέρωση της αντίληψης, όλο και περισσότερα άτομα κατανοούν το νόημα της ελευθερίας σύμφωνα με την ελληνική πολιτική παράδοση. Επειδή το "άναρχον" των Ελλήνων δεν συνιστά απειλή για μια "ανοικτή" κοινωνία, η άρση της παρεξηγημένης αυτής πολιτικής στάσης θα συμβάλει στην υιοθέτηση του ορθού εκσυγχρονισμού μας.

* Δρος Πολιτικής Κοινωνιολογίας
ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΥΠΟΤΡΟΦΩΝ ΚΟΙΝΩΦΕΛΟΥΣ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Σ. ΩΝΑΣΗΣ